Monthly Archives: تشرینی دووه‌م 2012

گفتوگۆی خەیاڵكردی ماركس و باكونین

گفتوگۆی خەیاڵكردی ماركس و باكونین

Imaging dialog – Karl Marx & Michael Bakunin

وه‌ك ده‌زانین، په‌یوه‌ندی نێوان ‘ کارل هاینریش مارکسKarl Heinrich Marx ‘ و ‘ میخایل ئه‌لێکساندرۆڤیچ باکونین Mikhail Aleksanderovich Bakounine ‘ وه‌ك دوو که‌سێتی ناسراوی نێو بزووتنه‌وه‌ی سۆشیالیستی و به‌دیاریکراوی نێونه‌ته‌وه‌یی یه‌که‌م زۆر دژوار و پڕناکۆکی بوو.

ئه‌م گفتوگۆ خه‌یاڵکرده‌، که‌ هیچکات ڕووینه‌داوه‌، یه‌که‌م جار له‌ ڕادیۆ (BBC)ی له‌نده‌ن له‌ ئۆکتۆبه‌ری 1962 له‌لایه‌ن ‘ مۆریس کرانستۆن Morris Cranston ‘ بڵاوکراته‌وه‌، هه‌روه‌ها له‌ دێسه‌مبه‌ری هه‌مان ساڵدا له‌ گۆڤاری ‘ ئه‌نارکی –Anarchy ‘ له‌ له‌نده‌ن چاپکرا و دواتر وه‌رگێڕدرایه‌ سه‌ر زمانی ئیسپانی و له‌ چه‌ندین گۆڤاردا له‌ پاریس و ئه‌مه‌ریکای باکوور و خواروو بڵاوکراته‌وه‌.

هانده‌ری وه‌رگێڕانی ئه‌م گفتوگۆیه‌ [ که‌ به‌ڕاده‌یه‌ك مشتومرێکی هزری له‌خۆگرتووه‌ و کورتییه‌ك له‌ ناکۆکییه‌ هزرییه‌کانی ئه‌و دوو که‌سێتییه‌ و ته‌نانه‌ت ئاراسته‌ جیاوازه‌کانی نێو نێونه‌ته‌وه‌یی یه‌که‌م ده‌خاته‌ ڕوو] بۆ ئه‌و نائاگابوونه‌ یا به‌هه‌ڵه‌گه‌یشتنه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، که‌ له‌نێو بزاڤی سۆشیالیستیی کوردستان و ناوچه‌که‌دا، له‌مه‌ڕ ناکۆکییه‌کانی نێو نێونه‌ته‌وه‌یی یه‌که‌م و جیاوازییه‌کانی مارکسیزم و ئه‌نارکیزم زاڵه‌، ئه‌وه‌ش بۆ زاڵی مارکسیزم-لێنینیزم وه‌ك ئایدیۆلۆجیایه‌ك و پاگه‌نده‌ی پارت و ڕێکخراوه‌ چه‌په‌کان، که‌ هاوته‌ریب له‌ته‌ك پاگه‌نده‌ ژاراوییه‌کانی میدیای ده‌سه‌لاتداران دیوی ڕاسته‌قینه‌ی ناکۆکییه‌کان و ئاراسته‌ و بنه‌ماکانی هزری ‘ ئه‌نارکیستی ‘یان شێواندووه‌ و باڵێکی گه‌وره‌ی نێونه‌ته‌وه‌یی یه‌که‌م، که‌ بزووتنه‌وه‌ی کرێکاری خوارووی ئۆروپا بوو، شێواندووه‌ته‌ دوژمنی چینایه‌تی خودی کرێکاران و به‌ دژه‌پڕۆلیتێری و ورده‌بۆرژوازییانه‌یان ناواندووه‌. ئه‌مه‌ له‌ کاتێکدا که‌ ئه‌زموونه‌کانی شۆڕشی ١٩١٧- ١٩٢١ی ئۆکتۆبه‌ر و شۆڕشی ئیسپانیا ١٩٣٦ – ١٩٣٩، ئه‌وه‌یان سه‌لماندووه‌، که‌ دوژمنی چینایه‌تی چه‌وساوان به‌گشتی و کرێکاران ئه‌وانه‌ن و ئه‌وانه‌ بوون، که‌ له‌ژێر دروشمی بریقه‌داری هه‌ڵخڕێنه‌رانه‌دا ده‌سه‌ڵاتخوازیی خۆیان به‌سه‌ر کۆمیته‌ی کارخانه‌کان و ئه‌نجومه‌ن(سۆڤیێت)ه‌کانی کرێکاران و سه‌ربازان و ده‌ریاوانان له‌ شۆرشی ١٩١٧دا سه‌پاند و له‌ هه‌نگاوی دووه‌مدا کارخانه‌کانیان له‌ژێر به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی کرێکاران ده‌رکێشا و کۆمیته‌کانیان هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ و ئه‌نجومه‌نه‌کانیان که‌ناره‌گیرکرد و به‌ڕێوه‌بردنی کۆمه‌ڵگه‌یان له‌ ده‌سه‌ڵاتی پارته‌که‌یاندا کورتکرده‌وه‌، بۆ جێبه‌جێکردنی ئه‌م پلان و پیلانانه‌ش، دنه‌دانی گیانی ده‌سته‌گه‌ری (سکتاریزم) و پڕکردنه‌وه‌ی زیندانه‌کان و گوله‌بارانی به‌ کۆمه‌ڵی شۆڕشگێڕه‌ پێشه‌نگه‌کانی شۆرش و دروستکردنی ده‌زگه‌کانی سیخوڕی و تۆقاندن، پێویستی بێچه‌ندوچوونی ئه‌و سه‌رکوته‌ بوون.

سه‌رکوتی شۆڕشی ئۆکتۆبه‌ری ١٩١٧ له‌ ڕوسیه‌ له‌لایه‌ن سۆشیالیسته‌ ده‌سه‌لاتخوازه‌کانه‌وه‌، ته‌نیا به‌ کوشتن و ڕاونانی سۆشیالیسته‌ دژه‌سه‌روه‌ره‌کان [  کۆمه‌ڵکوژی ڕاپه‌ڕیوانی کرۆنشتات و دژه‌خونی له‌ جوتیاره‌ کۆمونخوازه‌کانی ئۆکرانیا و .. تد] کۆتایی نه‌هات، به‌ڵکو حه‌فتا ساڵ بزاڤی سۆشیالیستی له‌ سه‌رتاسه‌ری دونیادا کرده‌ قوربانی به‌رژه‌وه‌ندییه‌ ناپڕۆلیتێرییه‌کانی دیکتاتۆریی پارت و جه‌نڕاڵه‌کانی ئیمراتۆری ئه‌و پارته‌ و

زه‌مینه‌خۆشکردن بۆ ئه‌و دڕندایه‌تییه‌ی نه‌زمی نیئۆلێبڕالیزم، که‌ ئه‌وڕۆکه‌ مرۆڤی تائاستی دڕنده‌ دابه‌زاندووه‌ و کار له‌سه‌ر ڕۆبۆتکردنی مرۆڤ ده‌کات.

ئه‌گه‌ر به‌وردی سه‌رنجی ئه‌زموونی ڕاپه‌ڕینه‌کانی ده‌وروبه‌ری خۆمان له‌وانه‌ ڕاپه‌ڕینه‌کانی ١٩٧٩ی ئێران و ١٩٩١ی عیراق بده‌ین، ئه‌وا ئه‌وه‌یان سه‌لماندووه‌، که‌ دوژمنانی بزاڤی سۆشیالیستی پاش  سه‌رمایه‌داران، ئه‌وا ده‌سته‌گه‌را و ئایدیۆلۆجیاگه‌رانن، که‌ بێجگه‌ له‌ شکست و پرشوبڵاوی و شه‌ڕی لابه‌لایی و ده‌سه‌لاتخوازانه‌ی گروپه‌ ڕامیارییه‌کان، ھیچ یدیكە به‌رهه‌مناهێنن و له‌ به‌رامبه‌ریشدا ده‌بنه‌ هۆی به‌هیزکردنی ده‌سه‌لاتی دوژمنانی چینایه‌تیمان و گیرکردنی بزووتنه‌وه‌که‌ له‌ کایه‌ پاشکۆییه‌کانی ڕێکخراوه‌ زه‌رده‌کان و به‌فێڕۆدانی وزه‌ی شۆڕشگێڕانه‌مان له‌پێناو ده‌ستاوده‌ستپێکردنی ده‌سه‌لات له‌ پارت و پارله‌مانێکه‌وه‌ بۆ دیکتاتۆریی پارتێك به‌نێوی کرێکاران و سه‌رجه‌م چه‌وساوان. دواجار دوورخستنه‌وه‌مان له‌ ئامانجی کۆتایی، که‌ سه‌رنگونکردنی سه‌روه‌ری چینایه‌تی و ڕۆنانی کۆمه‌ڵگه‌یه‌کی سۆشیالیستیی ئازاده‌.

بەكورتی ئامانج له‌م وه‌رگێڕانه‌، کردنه‌وه‌ی ده‌رگه‌یه‌ به‌ڕووی جیاوازی بۆچوون و ڕه‌خنه‌، هاندانی هاوڕێیان بۆ هه‌ڵدانه‌وه‌ی ڕاستییه‌ شاراوه‌کانی بزاڤی سۆشیالیستی و هه‌ڵخڕاندنی بزاڤێك له‌سه‌ر پایه‌کانی خۆبیرکردنه‌وه‌ و خۆبڕیاردان و خۆجێبه‌جێکردن، بزاڤێك دوور له‌ شوانه‌یی ڕامیاره‌ پیشه‌ییه‌کان و ڕابه‌رایه‌تی پارت و سه‌روه‌ری ده‌سه‌ڵاتخوازان.

Advertisements

ماركسیزم و ئەناركیزم

ماركسیزم و ئەناركیزم

نووسینی:  دانیێڵ گرین

وەرگێڕانی : ھەژێن

Marksizm & Anarkizm

ئەم بابەتە له‌ وتاردانێكدا كە له‌‌ نیویۆرك به‌ میژووی ٠٦ی نۆڤەمبەری١٩٧٣ پێشكه‌ش كراوه‌.

(له‌به‌رڕۆشنایی وه‌رگێڕانه‌ ئاڵمانییه‌که‌یدا که‌ چاپه‌مه‌نی کۆمه‌ڵگه‌ی ئازاد، که‌ دوو ساڵ دواتر واته‌ له‌ ١٩٧٥دا بلاوکراوه‌ته‌وه‌، هه‌ڵه‌کانی ڕاستکراونه‌ته‌وه‌).

زمانی یەكگرتوو یا زمانی ستاندارد

زمانی یەكگرتوو یا زمانی ستاندارد

ئەگەر ئەمە پرسیارێك بێت، ئەوا بەكورتی و دەستەبجێ دەڵێم زمانی یەكگرتوو پەسەند دەكەم، چونكە لە ھەڵبژێری زمانی یەكگرتوودا، ئازادی بڕیاردان و بەشداری ھەمەلایەنە و خۆڕسكی بەپێی پێداویستی وەڵامدانەوە بە گەشەی پەیوەندییەكان و ژیان دەبینم و بەپێچەوانەوە لە سەپاندنی زاراوەیەك یا زمانێكدا بەناوی ستانداردەوە، خۆسەپاندن و لەنێوبردنی زمانە بێدەسەڵاتەكانی دیكە دەبینم، باشترین بەڵگەشم، بە ڕامیاریكردنی پرسی زمان و داواكردنە لە دەسەلاتی سەركوتگەر تاوەكو بە بڕیارێك وەك سەپاندنی زمانی توركی لەلایەن ‘كەمال ئەتاتورك’ەوە، سۆرانی بەسەر ناوچە ناسۆرانییەكاندا بسەپێنێت!

بەداخەوە تا ئێستاكە نە لە وەڵامەكانی بەڕێز نەژاد سوەیلی بۆ من و نە لە نووسینەكانی لایەنگرانی تاك ستاندارد و جووتستاندارددا، نەیانتوانیوە بە بەڵگە و پاساوی ئاوەزگیرەوە یەكزمانی كوردی بسەلمێن و ئەرگومێنتێك بۆ ستانداربوونی زمانەكەیان بخەنەڕوو، لەمەش سەیرتر ئەوەیە، كە  وتەی ئەو زمانناسانەی كە دەیانەوێت بیانكەنە پاڵپستی بۆچوونەكانیان، پێچەوانەكەی خواستەكەی ئەوان، دەسەلمێنن.

ئەگەر قسە بێتە سەر زمان، ئەوا مرۆڤ لە ھەر شوێنێك بێت، خاوەنی دوو زمانە، یەكەم زمانی ھەست و سۆزەكی nonverbal language زمانی سروشتی، كە زمانێكی گەردوونییە و ھەموو مرۆڤەكان لێیتێدەگەنن وەك لەبۆماوە، دەگوازرێتەوە. دووەم، زمانی كۆدەكی – قسەیی؛ Verbal language زمانی ئێتنی، كە تایبەتمەندی كۆمەڵ و ناوچەیەك لەخۆ دەگرێت، سەرەڕای تایبەتمەندی ناوچەیی و ئێتینیی، ڕەچەڵەكی ئێتنی كۆمەڵەكان، ھێشتاكە ئەوە ڕەتناكاتەوە، كە ھەر زمانێك سەر بە خێزانێكی زمانیی گەورەترە و بەڵگەی یەك بنەوانی ئەو كۆمەڵ و ئیتنانە دەدات، زمانی قسەیی بە زمانی دایك ناسراوە و خێزان لە نەوەیەكەوە بۆ نەوەیەكی دیكە ھەڵگر و گوازەرەوەیەتی، ئەم زمانە فێری دەبین و لە بوونماندا فرەتر بووەتە جێی مشتومڕی دەسەڵاتخوازان و خۆبەبانترزانان، بەھۆی ستانداركردنی زمانێك یا زاراوەیەكەوە، دەبێتە ئامرازێكی كولتووریكردنەوەی دەسەڵاتی سەروو خەڵكی و بەھا كولتوورییەكانی لەسەر ڕۆدەنرێن و دەبێتە پارزەری كولتووری دەسەڵاتدار.

زمانی ھەر گروپ و كۆمەلێك لكێكی جیاوەبووی بنەوانە زمانییەكەیە و زمانی ھاوبەش یا یەكگرتوو، كە یەكگرتنی زمانی گروپ و ئێتنییەكانە بەھۆی پەیوەندی كۆمەڵایەتی و بازرگانیی (بازاری ھاوبەش) دواجار میدیاوە، ئامێتەیەك دروستدەبێت و ھەمووان لێیتێدەگەن.

ئەوە ھەستی ناسیونالیستانە نییە، كە زمانی یەكگرتوو دروستدەكات، بەڵكو لەیەك نزیكبوونەوەی ئێتنییەكان و پەیوەندی بازرگانیی و ئاڵووێری ڕۆشنبیرییە، یەكگرتوویی زمان دروستدەكات و دەیكاتە پێداویستی. چونكە ئەگەر بە ھەڵای ناسیونالیستانەی پارتە ڕامیارییەكان و توندڕەویی و پاوانخوازیی سەرتاسەریی ناسیونالیزم بووایە. دەبوو لە سەد ساڵی ڕابوردوودا زمانی یەكگرتوو و دواجاریش ستانداردایزەی ئەو زمانە یەكگرتووەمان ببینیایە، بەڵام ئەگەر بە وردی سەرنج بدەین، دەبینین، كە لە بیست ساڵی ڕابوردوودا بازاری ھاوبەش و ئاڵوێریی ڕۆشنبیریی و ھونەر و میدیا [میدیای دەسەڵات نا]، بەجۆرێك لەیەك گەییشتنی لەنێوان زمانە كوردییەكاندا دروستكردووە و جاران كە بازاری ھاوبەشی ھەمووان لە بەخداد و موسڵ بوو، ناچار سۆرانەكان و كرمانجەكان و ھۆرامییەكان و كەلھورێیەكان بەعەربی دەئاخاوتن و گرفتی پەیوەندیگرتنیان چارەسەر دەكرد، بەڵام ھەنووكە بازارێكی ھاوبەش بەتایبەت پاش كۆتایی جەنگی نێوخۆیی ینك و پدك، لە ھەرێمی كوردستاندا دروستبووە و بەجۆرێكی سەرەتایی سەرھەڵدانی زمانی یەكگرتوو ھەستپێدەكەین، بەلایەنی كەمەوە لەنێوان سۆرانیزمانەكان و كرمانجزمانەكاندا.

زمان ھیچ پەیوەندییەكی بە ناسیونالیزمەوە نییە و پرسێكی تاكەكەسییە و مافی تاكەكەسە كە كام زمان بە زمانی خۆی یا زمانی فەرمی خۆی بزانێت. ئەگەر زمان پرسێكی نەتەوەیی بووایە و زمان دروستگەری نەتەوە یا پایەی نەتەوەبوونی تاكەكان بووایە، دەبوو ھەموو ئینگلیززانەكانی دونیا و دانیشتوانی ئەمەریكا و ئوسترالیا و بەشێكی كەنەدا خاوەن ھەستی ناسیونالیستی بۆ بریتانیا بووایێن، بەڵام بەپێچەوانەوە ھەرچەندە كە ئینگلزی زمانی فەرمی زۆرێك لە وڵاتانی خۆرھەڵات و باشووری ئاسیایە، كەچی ھیچ فلیپینییەك یا بەنگلادیشییەك یا ھیندییەك نەك خۆی بە ئەندامی نەتەوەی ئینگلیز نازانێت، بەڵكو ھێشتاكە ڕك و بێزاریی سەردەمی داگیركراوییان بۆ بریتانییەكان (ئینگلیزەكان) ھەیە. ئەگەر سەپاندنی زمان بیتوانیایە یەكزمانی دروستبكات، دەبوو ئێستاكە زۆربەی ئاخێوەرانی زمانی ئینگلیزی و كوردەكانی توركیە و ئەفریكییەكان ھەستییان بە جیاوازیی كولتووری و ڕۆشنبیریی خۆیان لەتەك زمانی داگیركەردا نەكردایە. ھەر بۆیە پێویستە ھەڵگرانی شۆڤێنیزمی سۆرانی، ئەوە بەھەند وەربگرن، كە سەپاندنی زمان بە فەرمانی قەرەقوشییانەی میرایەتی ھەرێم، كینە و دوژمنایەتی سبەینێ دەپەرورێنێت !

ئایا لە وەھا بارێكدا لەبری ھەوڵدان بۆ سەپاندنی زمانێك و سەركوتی ئەوانی دیكە، باشتر نییە ئازادی بەكاربردنی زمانەكانی دیكە دەستەبەربكرێت و ھەوڵ بدرێت لە ڕێگەی میدیا و كایەی ھونەری و ڕۆشنبیرییەوە، كار بۆ جێخستەكردنی بنەماكانی زمانێكی یەكگرتوو بكرێت؟

ئەگەر ئامانجی سەپێنەرانی تاك ستاندارد یا جووتستاندارد سەركوتی ئەوانی دیكە نییە، بۆ لەبری پەنابردن بۆ ئاوەز و ئەزموونگیری لە ولاتانی دیكە، پەنا بۆ سەپاندن و دنەدانی دەسەڵات بۆ سەركوتی داخوازی خوێندنی زمانی دایكیی ناسۆرانییەكان دەدەن؟

ئایا ئەو داوایەی شۆڤێنیزمی سۆرانی بۆ سەپاندنی سۆرانی بەسەر ناسۆرانییەكاندا لەلایەن دەسەڵاتەوە و لە ڕێگەی بڕیاری ڕامیارییەوە، ھیچ جیاوازییەكی لەتەك ھەوڵی كەمالیستەكان بۆ سڕینەوەی زمان و كولتووری ناتوركەكان، ھەوڵی بەعسییەكان لە ساڵی ١٩٨٢ بۆ سەپاندنی زمانی عەرەبی، دژایەتی شۆڤێنیستە فارسەكان بۆ بەرگرتن بە خوێندنی زمانی دایكیی نافارسەكان ھەیە؟

تكایە لە وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارانەدا ھەوڵبدەن بۆ ساتێك پەردەی ناسیونالیزم و شۆڤێنیزمی سۆرانی لەسەر بیركردنەوە لابدرێت، تاوەكو وەك تاكێك بە ویژدانی ئازادەوە ، بكەونە لێكدانەوە و بەراورد و وەڵامدانەوە!

وابزانم بۆ كەسێكی ئازادیخواز، بیستینی پەیامی لایەنگرانی سەپاندنی سۆرانی بۆ سەرانی دەسەڵات و خوێندنەوەی نووسینەكانیان بەسە، بۆئەوەی شوێنپێی شۆڤینیزمی زمانیی ھەڵبگرێت، ھەروەھا وازھێنانی كەسێك لە گروپەكە و دەرخستنی دەستی گروپی یەكەمی داخوازانی سەپاندنی زمانی سۆرانی پێش چەند سالێك و خستنەڕووی ئەرگومێنتەكانی، بەسە بۆ ئەوەی ئێمە لێرەدا بە پێكھاتنی ئەو ڕەوتدا نەچینەوە!

بەڕێزم كاك نەژاد، لێرەدا دەمەوێت بەم پێشەكییەوە، لەبەرامبەر ئەوەی كە تۆ بە كارەساتی دەزانیت، بڵێم كارەسات ئەوەیە، كە تۆ بە بەزەییپێداھاتنەوەوە و وەك بەخشندەییەك بەرامبەر ئەوانەی كە مل بۆ سەپاندنی سۆرانی دەدەن، دەڵێیت وە لەهەر گەرەک و شارو ناوجەو گوندێکیش خەڵکی ئازادە جۆن و بە چی زاراوەیەک دەپەیڤن ،نەک ئاخافتبنی ماڵیشیان سانسۆر بکرێت و وەک ئەوەی لە تورکیای فاسیست کرا بەرامبەر کورد و ئەرمەنیەکان

نازانم، ئایا ئاگاداری ھەوڵی ناوەندە جیھانییەكان لەمەڕ پاراستنی زمانی دایك و پاراستنی ئەو زمانانەی كە لە تێداچووندان، ھەی؟ ئایا دەزانی تیاچوونی ھەر زاراوە و زمانێك تیاچوونی كولتوور و شارستانییەكە بۆ خۆی؟ ئایا دەزانیت، ئەم سەردەمە سەردەمی سەپاندنی زمان نییە، تاوەكو وەك بەزەییپێداھاتنەوە بلێی خەڵكی بۆی ھەیە لە ماڵ و گەڕەكدا بە ئاخاوتنی ناوچەیی خۆی قسە بكات؟

یا ئەوەی كە دەڵێیت “دواتر ئه‌وه‌ی که‌ سۆرانیی ئه‌و چانسه‌ی زیاتره‌ له‌ زاره‌وه‌کانی تر، به‌ڵێ ئه‌وه‌ راستییه‌کی کولتووریی و مێژوویی و سیاسیی و زمانه‌وانییشه‌. به‌ڵام ساتمه‌یه‌ک بکه‌ین و له‌ تێرمۆنۆڵۆجی ” سۆرانیی” وردبینه‌وه‌، ئه‌م تێرمه‌ زۆر تێرمێکی چه‌وته‌، زۆر حاقیدانه‌و داخ له‌دڵانه‌و کۆنه‌په‌رستانه‌یه‌، له‌ پزدانی دواکه‌وتووترین تێزی کوردایه‌تیی و خۆخۆریی و خۆکۆژییه‌وه‌ به‌ربووه‌ته‌وه‌

بەڵێ، ئەوەتا خودی خۆت باس لە باڵاتربوونی سۆرانی دەكەیت، ئیدی چۆن لەڕووی تێرمۆلۆجییەوە تێرمێكی چەوت و كینەدۆزانەیە؟ ئایا ھەر بەڕاستی لەو باوەڕەدای كە سۆرانی زادەی جەنگی سۆرانی و بادینییە؟

دەبێت تۆ ئەوە بزانیت كە بادینان ناوچەیە، نەك زمان، سۆرانییش زمانە نەك ناوچە ، چوارچێوەیەكی جوگرافیی كە نیشتەجێبووانی سۆرانی دەئاخفن، لە چەندین ناوچە پێكدێت؛ ناوچەی شارەزوور، ناوچەی گەرمیان، ناوچەی موكوریان ….تد . بە بۆچوونی من زمان یا زاراوەك نییە بەناوی كرمانجی خواروو، چونكە ئەوەی پێیدەگوترێت كرمانجی ژووروو ھەم لە باكوور و ھەم لە خۆراواش ھەیە، ھەموو ئاخێوەرانی ئەو زمانە لە باشووری خۆراوا  (بادینان)، باكووری خۆرھەڵات (ئێران)، باكوور (توركیە) و تا خۆراوا (سوریە)، زۆر بە ئاسانی لەیەك تێدەگەن و لە تاراوگەش بۆ لەیەكتێگەییشتن پێویستیان بە وەرگێڕی جیا یا بە زمانی سێیەم نییە. لە ڕووی جوگرافییەوە سۆرانی تەنیا ناكەوێتە باشوورەوە، بەڵكو دەكەوێتە خۆرھەڵاتیشەوە، لە ڕووی ئاخاوتن و لەیەكگەییشتنیشەوە لكێك نییە لەو ئاخاوتنانەی كە بەشێكن لە زمانی كرمانجی!

خۆ ئەگەر تۆ باست لە ناكۆكی ناوچەی سۆران و بادینان وەك دوو ناوچەی دراوسێ بكردایە، ئەوا ڕێی تێدەچوو، بەڵام شتەكە ئاوا نییە و واژەی سۆرانی زۆر لە جەنگی جەلالی و مەلایی كۆنترە، ئەزیزم.

پاشان، دەكرێت سۆرانی لە ڕووی دەسەلاتی ڕامیارییەوە لە ناوچەی ھۆرامی و كەڵھوڕی لەپێستر بێت، یا كرمانجی لەو ڕووەوە لە زازاكی لەپێستر بێت، بەڵام لەڕووی زمانییەوە، ئەگەر سۆرانی و كرمانجی واژە عەرەبییەكانیان تێدا دەركەین، ئەوا ناتوانن وەڵام بە پێداویستی پەیوەندی و ئاڵوگۊڕی نێوان دوو گوندیكش بدەنەوە. بۆ سەلماندنی بۆچوونەكەم، سەرنجی میدیای شاخ و شار بدە، چ دوێڼی و چ ئەمڕۆ، كە مەغریبییەك باشتر [لە ھۆرامییەك یا زازاییەك] لەو سۆرانییە تێدەگات، كە بڕیارە زمانی ستانداردی سەپێنراوی دەم قامچی دسەلات بێت!

تكایە لەبارەی سۆارنییەوە تەنیا كوردستانی بەشی عیراق لەبەرچاو مەگرە، چونكە ئەم بەری زێش، كرمانجی لێیە. ئەوە ئەوانی دیكە نین، كە سۆرانی قوتدەكەەنەوە و بەكاری دەبەن، ئەوە خودی سۆرانیزمانەكانن كە بە شانازییەوە كاری لەسەر دەكەن و تەنانەت لەنێو سۆرانی زمانەكانیشدا باڵادەستی بە بنزاراوەی شارێك دەدەن و گاڵتە بە ئاخاوتنی ناوچە سۆرانیزمانەكانی دیكە دەكەن!

پاشان، من باسی زمان وەك پێداویستییەكی پەیوەندی مرڤایەتی دەكەم و كەچی تۆ باس لە دەسەڵات و میر و ڕۆمان و ھیدیكە دەكەیت. من بەكوتی دەیڵێمەوە ئەگەر یەك كەس لە دونیادا مابێت كە بە ھۆرامی یا كڵھوڕی یا زازاكی یا ھەر زمانێكی دیكە لەم دونیایەدا قسە بكات، ئەوا مافی سەرەتایی مرۆییانەی خۆیەتی بڕیار بدات بە چ زمانێك قسە بكات و بنووسێت و بخوێنێت و بخوێنێتەوە و كاروبارەكانی بەرێوەبەرێت. من قسە لەسەر مرۆڤ و مافی  مرۆڤ دەكەم، تۆ قسە لەسەر دەسەلات و دروستكردنی نەتەوە دەكەیت، من قسە لە دابینكردنی ئازادی مرۆڤ دەكەم و تۆ بیر لە سەپاندنی زمان دەكەیەتەوە و ناسیونالزیم دەكەیتە پاساوی. من قسە لە ماف دەكەم و تۆ ھەژماری ھۆنەران دەكەیتە پاساو بۆ پێشێلكردنی ماف، من قسە لە پاراستنی نەخشەی زمانی دایك لە ھۆشی مرۆڤەكاندا وەك كۆڵەكەی ھەموو پەیوەندییەك و كولتوورێك دەكەم، تۆ قسە لە ستانداركردنی زمانێكی دەسەڵاتدار دەكەیت. من لەپێناو ئازادی تاكی كورد لە دەسەڵات تف لە مێژووی میر و دەسەلاتداران دەكەم، تۆ ملھوڕیی ئەوانە لە سەردەمێكی مێژووییدا دەكەیتە پاساوی سەپاندنی زمانە خوازراوەكەت!

دەی ئەگەر قسەكەی ئیرنست گلێنەر بەھەند وەردەگریت، ئیدی بۆ ئەو مافە بەخۆت دەدەیت، كە زمانی خۆت بەسەر كەسانی دیكەدا بسەپێنیت؟ ئایا ئەم كارەی تۆ لەناوبردنی ژێرخانی ڕۆشنبیریی دیگەران نییە؟

زۆر سوپاست دەكەم، بەڵی من دەوڵەت، یاسای دەوڵەت، كولتووری دەسەڵات، نەتەوە وەك دێوجامەیەك بۆ سەروەری بۆرجوازی، ‘داد’یش لە سایەی سەروەری چینایەتیدا ڕەتدكەمەوە، دەمێكە بڕیارم داوە، ئەو تەمەنی ماومە، لەپێناو دژایەتی ئەو گوتارانەدا بەسەری بەرم، بەڵێ من ئەناركییانە بیردەكمەوە، ئازادی تاك لە بڕیارداندا لە سەرووی ھەموو شتە پیرۆزكراوەكانەوە لەوانە دەوڵەت و ئایین و  یاسا و نەتەوە و نیشتمان، دادەنێم و ئەوەی كە بۆ خۆمی ڕەوا دەبینم، بۆ كەسانی دیكەش بە ڕەوای دەزانم و خەبات بۆ بەھرەمەندیی ھەمووان لە ھەمان ماف دەكەم، واتە چۆن تۆ مافی خۆتە لە ناوچەی خۆت بە سۆرانی بنووسیت و بخوێنیت و كاروبارە كۆمەڵایەتیی و كاركێڕییەكانت بەرێوەبەریت، ئاواش كەڵھوڕی و زازاكی و ھۆرامییەكانیش مافی خۆیانە و ھەر كەس لاری لەم مافە ھەبێت، پێبزانێت یا نا، خەریكی جۆشدانی كوڕەكانی شۆڤێنزیمە بۆ سوتانی كولتوور و ڕۆشنبیریی كەسانی دیكە !

من تێناگەم لە تێزەكەتدا بۆ ناسیونالیزمی سڤیلی باس لە یەكێتی دانیشتوانی ولاتێك وەك نەتەوەیەك دەكەیت، كەچی كەنەدییەكان كە بە تێزەكەی تۆ نەتەوەیەكن، بەڵام كاتێك كە قسە دێتە سەر زمان بە نەتەوەی جیا جیا دەیانبینیت. ئایا ناكرێت لە ھەرێمی كوردستانیش ھەمان مۆدێلی كەنەدا بەكارببرێت؟ خۆ ئەگەر بیانوو و پاساویش ئەوەیە، كە یەكێتی نەتەوەیی تێكدەچێت، ئەی چۆنە لەنێو فەرەنسیزمان و ئینگلیززمانەكانی كەنەدا یا ئیتالیزمان و ئاڵمانیزمان و فەرەنسیزمانەكانی سویسرا، كە لە بنەڕەتەوە نەتەوە نەبوون، ھەستی ھاونەتەوەیی و ھاونیشتمانی لەنێوانیاندا دروستبووە و ھێزیش نییە جیایان بكاتەوە؟

ئایا بوونی ئەو پێكەوەژیان و ھاوھەستییە، نیشانە و سەلمێنەری ئەوە نییە، كە تەنیا كاتێك مرۆڤەكان ھاوھەستی و ھاونەتەوەیی ھەستپێدەكەن، كە ئازادانە بڕیار بدەن و لە خوێندن و بەكاربردنی زمان و پاراستنی كولتووریاندا ئازادبن؟

ئایا ھەڵوەشانەوەی دەوڵەتەكانی بلۆكی ڕوسی كە دووری و جیاوازی زمانیان ھەر ھێندەی سۆرانی و ھۆرامی یا كرمانجی و زازاكی بوو، بەڵگە و سەلمێنەری ئەوە نییە، كە سەپاندنی زمان، سەرەنجامەكەی جیابوونەوەی خوێناوی بەرھەمدەھێنیت؟

ھەروەھا بۆ نابێت كە بە ھۆرامی و كەڵھوڕی و زازاكی پەرتووك چاپبكرێت، ھەریەك لەمانە ھەم نووسەر و ھەم وەرگێڕی خۆیان ھەیە، ئەوە ئەوان خۆیانن، كە دەبێت دیاری بكەن، چی وەربگێردرێت و چی چاپ بكرێت. چونكە وەھا بۆچوونێك كە تۆ دەریدەبڕیت، قسەكردنە لە لووتكەی زاڵی و دەسەڵاتداریی سۆانییەوە، بۆیە یەكسەرە كەوتوویتە خەمی وەرگێڕان، بۆ دەبێت ئەو ناوچانە زیاتر لە نووسین و دانانی پەرتووكی خۆیان پێویستیان بە وەرگێڕانی پەرتووكی سۆرانی بیێت؟ ئایا پاشبنەمای ئەم  خەیاڵ و گومانە، كەمگرتنی توانای دیگەران نییە و پێتوایە كە بەبێ سۆرانی پەرتووكیان بۆ فێربوون و خوێندنەوە و پەروەردە و تێگەییشتن نییە !

برای ئازیزم، ھەر ئاوا ئینگیزێك لە فەرەنسییەك تێناگات، سۆرانییەكیش لە ھۆرامیی یا زازاكییەك تێناگات، ئیدی بۆ ئەوانەی كەنەدا نەتەوەی جیابن و ئەمانەی كوردستان یەك نەتەوە؟ باشە بۆ لە سەدا ٤ی بوجەی كوردستان بۆ وەرگێرانی پەرتووكی زمانەكان دابیننەكرێت، لە كاتێكدا لە سەدا ٧٠ زیاتری دەسەلاتداران و ڕامیاران دەیدزن؟ زۆر ئاساییە كۆمەڵگە [نەك دەوڵەت، چونكە دەوڵەت بریتییە لە دەزگەی پاراستنی بەرژەوەندی مشەخۆر و ملھورەكان] وەرگێڕ بۆ ھەمووان دابینبكات، باشە بۆ كۆمەڵگەی بریتانی ئامادەیە وەرگێڕ بۆ ھەموو زاراوە و بنزاراوە و بازنەیەكی كولتووری و تەنانەت وەرگێر بۆ چەند كەسێكی كۆچەر ئامادە بكات، بۆچی دەسەلاتی ھەرێم كە بەناوی ھەموو كوردەوە قسە دەكات و تاڵانی كوردستان دەكات، ئامادە نەبێت وەرگێر بۆ چەند ناوچەیەك كە بە سەدان ھەزار یا ملیۆن دانیشتوویان ھەیە، دابیننەكات؟ ئازیزم، تۆ خەمی كەمبوونەوەی پشكەتاڵانی دەسەلاتدارانتە یا خەمی ماف و ئازادی خەڵك؟

برای خۆم گرفتەكە زۆر لەوە قوڵترە، كە تۆ بە سەپاندنی سۆرانی چارەسەری بكەیت، ھەروەھا جیاوازی من  و تۆ، بۆ ڕێكخستنی كۆمەڵگە دەگەرێتەوە، كە من باوەڕم بە ئۆتۆنۆمی تاك و ناوچەكان ھەیە، تۆ باوەڕت بە سەپاندنی دەوڵەت و دەسەلاتی نێوەندی و سەرتاسەری ھەیە! من باوەڕم بە ئازادی تاك ھەیە و تۆ باوەڕت بە قۆچكردنی ھەموو ئازادی و مافە سەرەتاییەكانی تاك لەپێناو ناسیونالیزم ھەیە! من باوەڕم بە ستاندارد و باڵا نییە، تۆ كێشەت بردنەوەی جەنگی دۆڕاوی ڕامیاریی دەسەڵاتدارانی سلێمانییە لە بواری زماندا لە  دەسەڵاتدارانی ناوچەی بادینان! بە كورتی من ھەم دژی تاكستاندارد و ھەم دژی جووتستانداردم، من دژی ھەموو ھەوڵێكم كە بیەوێت لە سەرووی تاك و كۆمەڵەوە بڕیار بدات، ئیدی ئەو بڕیارە لەسەرە چاندنی درەخێك بێت یا لەسەر سەپاندنی زمانێك بێت، لەوەش واوەتر، تەنانەت سەپاندنی شیر بۆ ساوایان و دەرمانیش بۆ نەخۆشان و بزۆر رێركردنی برسییەك ڕەتدەكەمەوە !

ھەرچەندە من باوەڕی تەواوم بە زمانبوونی ھەر یەك لە كەڵھوڕی و ھۆرامی و سۆرانی و كرمانجی و زازاكی ھەیە و خودی بۆچوون و تیزەكانی زمانناسان لەمەڕ بنەماكانی زمان، بەتەواوی پشتیوانی زمانبوونی ئەوانە دەكەن، بەڵام ئەگەر زمانیش نەبن و لە بنەزاراوەش خوارتر بنۆكەزاراوەش بن، ئەگەر یەك گوندی یەك ماڵە ھەبێت و بنۆكە زاراوەی زمانیكی مردووشی ھەبێت، ئەوا بەبۆچوونی مافی خۆیەتی لە ھەموو بوارێكدا بەكاری بەرێت و مل بە ملھوڕی سەپاندنی زمانی دیكە نەدات. من لەم سەر تا ئەو سەری دونیا پێداگری لەسەر ئەم بۆچوونەم بۆ ھەموو مرۆڤەكان دەكەم و ھەمان ڕێزم بۆ ویست (ئیرادە)ی كەسەكان و بڕیارەكانیان ھەیە، چ لە كوردستان بن یا لە بلوجستان و لە ئوسترالیا.

بەڕێزم، خێڵ ئەوەندەی لە پێدەشتی كوردستاندا ھەیە، لە بناری شاخەكاندا نییە، چونكە ناوچەشاخاوییەكان زوو نیشتەجێبوون و شارستانییان زوو دەستیپێكردنەوە و ڕوویان لە پیشەوەری ناوە، بەڵام پێدەشتەكان تا ئێستاش پاشماوەی كۆچەرییان پێوە دیارە و لەنێو شارەكانیانیشدا خێلەكین !

بەدڵنیایەوە لەم بارەوە بێسوود نابێت، ئەگەر خۆت بە بەراوردی ڕێوشوێنی تاك و كولتوور و ڕۆشنبیری و پرۆسێسیی شارستانیبوون و كۆمەڵایەتییبوون لەنیوان ناوچەكانی كوردستاندا خەریكبكەیت، دڵنیام بە سەرەنجامیكی دیكە، جیاواز لەوەی ئێستا دەگەیت.

ببوورە كە نازانم چۆن وەڵامی دوا دێرت بدەمەوە، كە ھێڕشكردن نەبێت بۆ سەرخۆت، بەڵام چونكە تۆ وەك بڕیارێك قسە دەكەیت، منیش ناچارم بڵیم، سەپاندن كاری پۆلیسە نەك زمانناس و زمانیار. دەكرێت پاسەوان و بۆدیگاردی تالەبانی و بارزانی بۆ یەكلاكردنەوەی پرسەكان داوا لە ئاخایانیان بكەن تا زۆر بەكاربەرن، بەڵام تكا دەكەم ھەم لە تۆ و ھەم لەوانەی كە بەناوی ڕۆشنبیر و زمانیارەوە داوای سەپاندن دەكەن، تكایە ڕیزی خۆتان لە ڕیزی پۆلیس و زێرەڤانی جیابكەنەوە، ئەگینا مێژوو ھەوەك ئەوانەی پێشتر بەسەرتاندەكاتەوە و بەزەیی بەكەسدا ناییتەوە.

كاك نەژاد كارەسات ئەوەیە، كە جیاوازی زمان و دیالیكت و بنەدیالێكت فەرامۆش بكەیت، برای ئازیزم، سۆرانی وەك ئەوانی دیكە زمانە و چەند زاراوەیەكی لێدەبێتەوە، لەوانە بە نموونە : زاراوەی موكریان + ھەولێر، سلێمانی، سنە ، كەركووك، ..تد ھەروەھا شێوە ئاخاوتنی خێڵ و ناوچەكانی ھەریەك لەو ھەرێمانە، بنزاراوەی سۆرانی پێكدەھێنن، بۆ تێگەییشتنی دروست لە زاراوە و بنزاراوە، سەرنجی ئاخاوتنی خێڵەكانی ھۆزی جاف بدە، ئەگەر ھۆرامی و زازاكی لەلای تۆ زاراوەی یەك زمانن، ئەدی بۆ سۆرانیزمانەكان لێیان تێناگەن؟ دیسانەوە، ئەگەر ھەر یەكە لەوانەی تۆ بە زاراوەیان ناودەبەیت، زمان نین، كەواتە بە پێوەرەكەی تۆ شێوە ئاخاوتنی سنە و سلێمانی وموكریان + ھولێر و كەركووك دەبنە بنزاراوە، ئەدی شێوە ئاخاوتنی خێڵەكانی ھۆزی جاف لە سنووری سلێمانیدان، دەچنە چ خانەیەكەوە، ئەدی شێوە ئاخاوتنی دیانە و ڕانیە و كۆیە و سەردەشت و بانە دەچنە چ خانەیەكەوە؟

ئەگەر مەرجی زمان و یەكزمانی تێگەییشتنی ئاخێوەرانی ھەموو زاراوە و بنزاراوەكانی بێت لەیەكدی، ئەوا ئەو زمانە كوردییەی كە تۆ باسی دەكەیت، بوونی نییە و خەون و ئەفسانەی ناسیونالیستانەیە، بەڵام لە بەرامبەردا ھەموو ئاخێوەرانی لك و پۆپەكانی زمانی ھۆرامی لەیەكدی تێدەگەن، ھەروەك ھەموو ئاخێوەرانی لك و پۆپەكانی زمانی سۆرانی لەیەكدی تێدەگەن و بەم جۆرە كەڵھوڕی و كرمانجی و زازاكیش ھەروا …

ھیچ كات ھۆرامی یا كەڵھوڕی یا زازاكی یا كرمانجی، زاراوەی زمانێك نین، كە سۆرانی زاراوەكی دیكەی بێت. چونكە بە ئێستاشەوە، سەرەرای بوونی پەیوەندی و ھاتووچۆی سەدان ساڵە، ھێشتاكە لەیەكدی تێناگەن. بەڵام زاراوە و بنزاراوەكانی ھۆرامی یا سۆرانی یا كەڵھوڕی یا كرمانجی یا زازاكی چ خوێندەوار و چ نەخوێندەوار، زۆر بە باشی لە یەكدی تێدەگەن و ھیچ گرفتێكیان نییە و پێویستیان بە فەرھەنگی وشە یا خولی فێربوون و چوونە فێرگە بۆ ئەو مەبەستە نییە .

ناسیونالیزم، تۆ لە بەشەكانی پێشوودا باس لە نەبوونی ناسیونالیزمی فارسی وعەرەبی و توركی دەكەیت، كەچی لێرەدا وەك بەڵگە دەیھێنیتەوە، من نازانم كام لە بۆچوونەكانت لەمەڕ ناسیونالیزمی فارس و عەرەب وتورك بەھەند وەربگرم؟

دوا وشە، من نەك دژی دروستبوونی یەكزمانی یەكگرتوو لەنێوان ئەو زمانانەدا بە ھەر ناوێكەوە بێت، نیم، بەڵكو چەند ساڵێكە كاری بۆ دەكەم و لەو بارەوەش نووسینم ھەیە، چونكە من دژی ھەموو ناوچەگەریی و دەمارگیرییەكی ناسیونالیستانەم و زمان بە ئامرازی ئاسانتركردنی پەیوەندی و دەربرین و خۆشەویستی و ھاوپشتی نێوان مرۆڤەكان دەزانم، نەك پێشمەرجی پووچگەرایی ناسیونالیزم و ئامرازی ھەڵاواردن و دروستكردنی دوژمنایەتی و لەیەكدیدابرانی مرۆڤەكان. من خوێندن و بەكاربردنی زمانی دایك بۆ بەڕێوەبەرایەتی كۆمەڵگە، بە یەكێك لە ھەرە سەرەتاییترین مافەكانی تاك و مرۆڤ بەگشتی دەبینم، ئەگەر ھەموو ئاخێوەرانی زمانی ھۆرامی، كەڵھوڕی، زازاكی یا بلوجی و ئازەری و …تد دژی بەكاربردنی زمانەكەیان لە خوێندن و نووسین و بەرێوەبەردندا بن، من وەك پێداگریی لەسەر ئەو ماف و ئازادییە سەرەتاییەیان، پەشیمان نیم و باوەڕم بەو ماف و ئازادییە لەقنابێت، لە بەرامبەریشدا دژایەتی ھەموو ھەوڵێكی سەپێنەرانە و سەركوتگەرانە و ھەموو داخوازینامەیەك كە دەسەلات بۆ سەپاندن و سەركوت ھاندەدات، بە ئەركی سەرشانی خۆم دەزانم و لەو باوەڕەدام كە سەپاندن و كوتەكدانەدەست دەسەڵات، ڕەتكردنەوەی ھەموو بنەماكانی ئازادیخوازیی و مافە سەرەتاییەكانی مرۆڤە. ھەر بۆیە پێویستە كەسی ئازادیخواز و بزووتنەوەی ئازادیخواز،  ڕێگەچارە و تێڕوانینەكانی لەبەر ڕۆشنایی ئازادییە تاكەكەسییەكان و مافە سەرتاییەكانی مرۆڤەوە، سەرچاوە بگرن، ئەوەی ئازادیخوازە، دژی دەسەڵات و سەپاندنە، ھەر كەسێكیش كە لایەنگری دەسەڵات و سەپاندن بێت، خۆبەخۆ دژی ئازادی و مافە سەرەتاییەكانی مرۆڤە.

***************************************************

بەداخەوە ھەرچەندە ئەم وەڵامەم ڕۆژێك پاش دواوەڵامەكەی ھێژا ‘ نەژاد سوەیلی’ نووسیوە، بەڵام لەبەر نەخۆشی و سەرقاڵیی یەخەگیر، نەمتوانی لە كاتی خۆیدا بڵاویبكەمەوە و لەوەش خراپتر لەبیرم چووبوو و نەمدەزانی نووسینەكەم بە چ ناوێكەوە پاشەكەوتم كردووە. بۆیە داوای لێبوردن لە كاك نەژاد دەكەم، ھیوادارم دواكەوتنی وەڵامەكەم بە پشتگوێخستن نەخوێنێتەوە.

ھۆكاری ھوشیاری تاكی كورد لە خۆرھەڵات و باكوور و خۆراوا، دەستەمۆیی لە باشوور

ھۆكاری ھوشیاری تاكی كورد  لە خۆرھەڵات و باكوور و خۆراوا، دەستەمۆیی لە باشوور

شتێك كە ھەردەم سەرنجم ڕادەكێشێت، جیاوازییە لە ھوشیاری و چۆنیەتی بەرەنگاری لە تاكی كوردی خۆرھەڵات و باكوور و خۆراوادا، كە بەداخەوە لە تاكی كوردی باشووردا ئەو ھوشیارییە و ئەو ئاوەزە ئامادە نەبووە و بەداخەوە دەبێت بێڵم ھێشتاكە زۆر بەدەگمەن ئامادەیە.

بەدیاریكراوی ئەوەی مەبەستمە، شێوە خەبات و بەرەنگارییە؛ خەباتی جەماوەری، كە تا ھەنووكە لە باشووری كوردستاندا بەھۆی زاڵی بیركردنەوەی پارتایەتی بەسەر سەراپای ژیان و بیركردنەوە و بوونی تاكدا، تاكی كردووەتە ڕۆبۆتێك كە تەنیا بە سیگناڵی دەسەڵات و پارتەكان و ڕامیاركاران دەكەوێت بزووان.

لە پاش ڕاپەڕینی تێكشكاوی ئازاری ١٩٩١ەوە چالاكانی ھونەری كوردی باكوور، ھاتنە باشوور و كەوتنە چالاكی ھونەری لە شێوەی تیپی شانۆی و سروود و گۆرانی و چالاكی كولتووری….تد، بەو جۆرە بینیمان لە ماوەیەكی زۆر كورتدا جەماوەرێكی زۆریان لە باشووردا لە خۆیا كۆكردەوە و بوونە ھێزێكی ئاوا، كە (ینك) و (پدك) خۆیان بە ناچار زانی بۆ بەرگرتن بە پەرەسەندنی ئەو شێوە خەبات و ڕەوتەی جەماوەریبوونە، ھانا بۆ لەشكری توركیە بەرن و ئەوەبوو لە سەرەتای ئۆكتۆبەری ١٩٩٢دا پەلاماری گەریلاكانی باكووریان دا و چەكدارانی (پدك) و (ینك) وەك پاداشتی كوشتن و رادەستكردنی كچە گەریلاكانی باكوور، سەرو چەند مەتر قوماشی سەربازی و چەند سەد دینارێكیان وەرگرت.

ناوەڕستی ئۆكتۆبەری ١٩٩٣ كاتێك گەییشتمە سنووری توركیە، لە سێ شاری كوردستاندا مانگرتن لە كردنەوە و كڕین و خوێندنەوەی میدیا دەستیپێكردبوو، كە لە مێژووی ئەوروپاشدا زۆر دەگمەنە و دەتوانین بڵێین داھێنانی تاكی شۆڕشگیری باكوورە و بەس. لەو چەند ڕۆژەدا نە كەس تەلەفزیۆن و ڕادیۆی پێدەكرد، نە كەس ڕۆژنامەی دەكڕی و نە كەس ڕاگەیاندنەكانی دەخوێندەوە، ئەم مانگرتنە ڕێكەوتی خۆئامادەكردنی پارتەكانی توركیە بوو بۆ ھەڵبژاردنەكان.

لە چەند ساڵی ڕابوردوودا لە باكوور فۆرومی كۆمەڵایەتی (Social Forum) پێكھێنراوە، كە لە سەرانسەری جیھانەوە ئازادیخوازان بە بەرھەمی ھونەری و چالاكی كۆمەڵایەتی و وۆركشۆپی ھوشیاركەرەوە بەشداری تێدادەكەن  و ساڵێك لە دیاربەكر ڕێكدەخرێت و ساڵێك لە ئیستانبول.

ھەروەھا لە چەند ساڵی ڕابوردوودا بزووتنەوەیەكی كۆمەلایەتی بۆ پەرەدان بە كۆمونەی كشتوكاڵی وەك بەرەنگاری ئابووریی و ڕۆنانی دێمۆكراتی ڕاستەوخۆ وەك دەسەڵاتی جەماوەری لە بەرامبەر دەسەلاتی ڕژێمی توركییە، دەستبەكار بوون و وەك ئەمڕۆ دەبینین، ئەم ھەوڵانە بوونەتە ھۆی ھەڵخڕاندنی ڕێپێوان و خۆپیشاندانی ملیۆنی خەڵكی ناڕازی و ئازادیخواز لەو دەڤەرە و بەڕادەیەك ئەم بزووتنەوە كارایی داناوە، كە دەسەڵاتدارانی باشووری ناجاركردنەوە، ئەم جارە لەبری ناردنی لەشكر بۆ سەركوتیان، پەنا بۆ ڕێگەی دیكە و كنەكردن بەرن و قسەكەرانیان دەنێرن تا وسڵی پێشلەشكرییان بۆ سوپای توركیە، بە كۆمەڵێك پاگەندەی بێبناخە و بەڵێنی درۆ دەربكەن.

ئەگەر سەرنجی خۆرھەڵاتیش بدەین، ئەوا زۆر بە ئاشكرا ھوشیاری مانگرتنی گشتی و بایكۆتكردنی جەماوەریی و خەباتی نافەرمانی سڤیلی لە پێنج ساڵی ڕابوردوودا ئامادە بووە و تەنانەت ھوشیاری تاكی بەشەكانی ئێرانی خستووەتە ژێر كارایی و گەورەترین وەڵامیشی بە پارت و ھێزە دەسەڵاتخواز و ھاوكارەكانی ئەمەریكا دایەوە.

بەشی خۆراواش زیندووترین نموونەیە، كە خەریكن بەڕێوەبەرایەتی جەماوەریی لەجێی بەرێوەبەرایەتی پارتیی و دەستەبژێریی لە ناوچە ئازادكراوەكاندا دادەنێن، ئەوەی كە خەونی لە دەسەڵاتدارانی ھەرێم لەپێش دەسەڵاتدارانی توركیەوە زراندووە و كەوتوونەتە ھاریكاری ھێزە سیخوڕیی و سەربازییەكانی توركیە بۆ تیكدانی ئاساییش و یەكڕیزی و یەكدەنگیی جەماوەری ڕاپەڕیوی خۆراوا.

بەڵام بەداخەوە دەبێت ددان بەو ڕاستییە تاڵەدا بنێن و بوێری ڕەخنە لەخۆگرتمان تێدابێت، كە تاكی كورد لە باشوور، سەرەرای لە ئارادانەبوونی دەسەڵاتی داگیركەر، لەبەرئەوەی كە جاڵجاڵۆكەی پارتایەتی و پاشڕەوایەتی شوانە ڕامیارەكان ھۆشی تەنیوە و پاشڕەوی بۆ پارلەمانتاران و دەسەڵاتداران بووەتە بەشێك لە كولتوور و مێنتالێتی و دەتوانی بلێن بووەتە بەشێك لە پێكھاتەی كرۆمۆسۆم و دی ئێن ئەی و ناتوانێت لە دەرەوەی دەوڵەت و پارتەوە بیری لە ئازادی بكاتەوە و بەبێ شوانە ڕامیارەكان، توانای بیركردنەوەی نەماوە، بۆیە لە لاساییكردنەوەكەی ١٧ی فێبریوەری ٢٠١١دا سەرانی دەسەڵاتخوازی لیستی گۆڕان توانیان بە ئاسانی ئەو ھەوڵە دستەمۆ بكەن و بیكەنە دەستكەلای خۆیان بۆ بەدەستھێنانی بەرتەری ئابووریی و ڕامیاریی بۆ خۆیان و بژاردنەوەی مووچەی دواخراوی ئەندامان و لایەنگرانی لیستی گۆران و پاشڕەوانی نەوشیروان موستەفا!

ئەگەر بینەری ئەم ڕووداوانە و چاودێرانی بەدەربەست بە ھوشیارییەوە سەرنج بدەنە بار و پێكھاتە و ھوشیاری تاكی ئەو دەڤەرانە، ئەوا زوو پەی بەوە دەبەن، كە جیاوازییەكە بۆ یەك شتی زۆر سادە دەگەرێتەوە، كە ئەویش بریتییە لەوەی، كە لە باكوور و خۆراوا و بەڕادەیەكیش لە خۆرھەڵات، بەھۆی ھوشیاربوونەوەی تاكی كورد و بڕوابەخۆبوونەوە و خۆدەستبەكاربوون و سەربەخۆیی لە بیركردنەوە، بەرەو ئەوەی بردووە، كە كێشە و پرسە كۆمەڵایەتی و ئابوورییە بە ڕامیاریكراوەكان بەرەو كۆمەڵایەتیكردنەوە بەرێت، بە واتایەكی دیكە لەبری ئەوەی چارەنووسی خۆی بە پارتی ڕامكار و سەركردە بسپێرێت، خۆی ھاتووەتە مەیدان و بەخۆی بیردەكاتەوە و بەخۆی بڕیاردەدات و بەخۆی جێبەجێی دەكات و بەخۆی لە خوارەوەرا لە نێوەندی كار و ژیانیدا لە زیندانەكاندا خەركی سەپاندنی دەسەڵاتی جەماوەریی خۆیەتی، خەریكی ڕۆنانی بناخەی دێمۆكراتی ڕاستەوخۆیە، خەریكی خۆڕاپساندنە لە پاشڕەوی، خەریكی ئازادانە بیركردنەوەیە!

بەڵام بەداخەوە، لە باشوور، پاشڕەوی تاك، دەستەمۆیی بۆ شوانەی پارتەكان و ڕامكاران و دەستەبژێری دەسەڵاتخواز، گیرۆدەیی بەھۆی شەیدایی بۆ دەوڵەت و چاوەڕوانی لە فرادڕەسی داگیركەرانی وەك ئەمەریكا تەنانەت لە دەوڵەتانی وەك توركیە و ئێران، وەھا بێویست (بێئیرادە)ی كردووە، كە لە ژیانی ڕۆژانەی خۆشیدا بەبێ ئامۆژگاری و ڕێنوێنی سەركردەكان توانانی ھیچی نییە، بەڵگەشم بۆ ئەمە سەرنجی ژوورەكانی پالتۆك و ڕووپەڕی ڕۆژنامە و گۆڤار و سایتەكان بدەن، بزانن چۆن تاكی كوردی باشوور، پاش ھەر قسەكردنێكی فریودەرانەی بارزانی و تاڵەبانی و نەوشیروان و مەلابەختیار و ئەندامپارلەمانان و مەلای مزگەوتەكان دەروێشئاسا تووشی حاڵكردن دەبێت و بە ھەفتە و مانگ خەركی پێداھەڵدان و سەڵاواتدانە بەسەر چەوسێنەرانی خۆیدا و وەك تووتی قسە پووچ و بێبەڵگە و بێبنەماكانیان وەك گوتاری پیرۆزكراوی ئایینی ھەزار بارە دەكاتەوە. بە واتایەكی دیكە تاكی كورد لە باشوور، لەبری سڕینەوەی ئاسەواری ڕامیاری لە ژیان و كاروباری كۆمەڵایتیدا، خەریكی بە ڕامیارییكردنی ئەو پەیوەندی و پرسە كۆمەلایەتیییانەشە، كە تا ھەنووكە پارتەكان و ڕامكاران نەیانتوانیوە بە ڕامیاریی ژاواوییان بكەن !

* لە ڕوانگەی منەوە، ڕامیاریی بریتییە لە درۆ و پیرۆزكردنی مەرامی مشەخۆرانە و دەسەلاتخوازانەی پارتچییەكان و دەستەبژێری ڕامیار بۆ گۆڕینی پەیوەندی و پرسە كۆمەڵایەتییەكان بە كایەی بەدەسەڵاتگەییشتن لە بەھۆی ڕامكردنی تاكی ژێردەستەوە، كە بۆ تێگەییشتن لە مەرامیان، تەنیا سەرنجدان لە واژە كوردییەكە (ڕامیار و ڕامیاری) بەسە، كە بەم جۆرەیە [ڕامیار= كەسی ڕامكەر و ڕامیاریی = كایەی ڕامكاردن].