Monthly Archives: ئاب 2011

Aydyolocî Enarkîzm

Rudollf Roker

w. le Farsîyewe*: Hejên

Enarkîzm rewtêkî dyarîkrawî hizrîye le hizrî komellayetîyda, ke peyrrewanî xwazyarî hellweşandnewey çepawillgerîye (monopolies) abûrîyekan û lenawbirdnî gişt dezge ramyarîy û komellayetîye serkutgerekanî komellgen. Lebrî sîstemî abûrîy sermayedarî, enarkîstekan xwazyarî komelle azadekanî gişt hêze berhemhênerekanî komellgen, leser bnemay karî herewezî, ke take amancyan, dabînkirdnî pêdawîstîyekanî hemû endamanî komellgeye. Ewan lebrî dewllete neteweyye henûkeyyekan û dezge ramyarîye dabrraw û bîrokratîkekanyan, xwazyarî fîdrasyonî komîwnîtîye azadekanin, ke leser bnemay hawberjewendêtî abûrîy û komellayetîyan pêkewe peywestin û be harîkarî beramberane û rêkewtinî azadane, karubarekanyan cêbecê deken.

Her kesêk be wirdbînîyyewe le geşey abûrîy û ramyarîy sîstemî komellayetî henûkeyî bkollêtewe, boy derdekewêt ke em amancane le bîrokey îwtopyayî kemayetîyekî xeyallperwerewe serçawe nagrin, bellku serencamî lucîkîyaney twêjînewey qullî narrêkîye komllayetîye cêkewtekanin, ke letek her qonaxêkî tazey barudoxî komellayetîy henûkeyîda, xoyan be şêweyekî aşkratir û zyanmendtir dexenerrû. Sermayedarî çepawillgeraney hawçerx û dewllete sertapagîrekan, tenya dwaqonaxî peresendinêkin, ke be naçarîy be lûtkey degat û derbaz û kotayyekî dîkey nabêt.

Peresendinî nehametbarî sîstemî abûrîy henûukeyî, ke buwete hoy kellekekirdnî tewawî samanî komellayetî le destî kemayetîkî berter û serkutî berdewamî cemawerî berînî xellk, bwarî bo kardanewey ramyarîy û komellayetîy henûkeyî rexsanduwe û tenanet le hemû rûyekewe buwete hawelldwaney. Sîstemî henûkeyî, berjewendî zorîney komellgey mroyî, kirdote qurbanî berjewendî taybetî çend kesêk û serencam beşêweyekî sîstîmatîk, peywendî rastîney nêwan mrovekanî lenêw birduwe. Xellkî ewey le bîrî kirduwe, ke pîşesazî boxoy amanc nîye, bellku debêt tenya amrazêk bêt bo dabînkirdnî jyanî mrov û kereste pêwîstekan û deseberkirdnî helî behremendibûn le roşnibîrîyekî ballatrî kultûrî. Le her kwê pîşesazî bbête hemû ştêk, lewênderê kar gringî akarîy xoy ledest dedat û mrov debête hîç, lêrewe rêrrewî serkutgeraney abûrîy dest pêdekat, ke nehametbarîy şêwazekanî karkirdin hîçyan le serkutgerîy ramyarîy kemtir nabêt. Lerrastîda serkutî ramyarîy û abûrîy, herdûk beşêweyekî hawta tewawkerî yekdîn û le yek serçeşmewe helldequllên.

Sîstemî komellayetî hawçerx, le nawewerra, rêkxistinî komellayetîy her wllatêkî beser çînî dijbeyekda dabeşanduwe û le dereweş ra, bazne hawbeşe roşnibîrîyekanî, le netewe dijbeyekekanda têkişkanduwe; herdûk, çînekan û netewekan, le dujimnayetîyekî bêkotayîda rûberrûy yekdî debnewe û behoy cenge berdewamekanyanewe jyanî komellayetîyan le bargirjîy berdewamda ragirtuwe. Dû cengî cîhanî le nîw sededa û şwêneware trisnakekanyan û metrisî berdewamî hersate rûdanî cenge tazekan, ke ewrroke ballî beser hemû gelanda kêşawe, tenya serencamî locîkyaney weha barudoxêkî le twanabedern, ke boy heye bbête hoy nehametîy zyatrî cîhanî. Hokarî aşkray eweye, ke ewirrke zorbey dewlletekan wabesteen, beşêkî zor le dahatî sallaney berhemî komelayetî bo benaw parêzgarî neteweyî û danewey qerzî cengekanî pêşûtir bxenelawe, eme selmênerî nalebarî û çarehellnegrî barudoxî ewrrokeyye; pêwîste bo her kesêk rûn bêt, asayîşêk ke dewllet pagendey dabînkirdnî bo takekan dekat, xercî le sûdî zyatre.

Desellatî geşesênî dabrrawî bîrokrasî ramyarîy, ke lelankewe ta gorr jyanî mrov, çawdêrî û serpersitî dekat, roj be roj rêgrî zyatir leser rêy harîkarî nêwan mrovekan drust dekat. Sîstemêk ke le her karkirdêkîda xoşguzeranî beşêkî zorî xellk û tenanet netewekan be qurbanî hewesî xopersitîy lepênaw desellat û berjewendî abûrîy kemayetîyekî bçûk dekat û bepêy pêdawîstî debête hoy têkdanî peywendîye komellaytîyekan û hellgîrsandinî cengî her kes û layek djî hemuwan. Em sîsteme tenya rêkxerî (nezimbexşî) destebjêranî dyar û kardanewey komellayetîye, ke ewrroke bercestebûnî tewawetî le faşîzmî nwê û dewlletî serapagîrda derdekewêt. Zor le desellatixwazî paşayetî bêçenduçûnî sedekanî raburdû têperrîkirduwe û hewll dedat hemû çalakîye mroyyekan bxate jêr rkêfî dewlletewe. ” Hemû ştêk bo dewllet; hemû ştêk le rêy dewlletewe; hîc ştêk bebê dewllet nabêt!” tîologî (allahutî) buwete bîrokey dûbarebûy ramyarîy nwê, ke cyawazî sîstemekey letek tîologî (allahutye) klîsayîda ”xwa hemû ştêke û mrov hîç”, le bawerrî ramyarîy nwêda dekate ”dewllet hemû ştêke û hawullatî hîç” nîye. Be heman şêwe, ke derbrrînî “wîstî xwa” bo rewayetîdan be wîstî (îradey) çîne berterekan bekar debra, herwaş ewrrokeş lepşit perdey ”wîstî dewllet”ewe, tenya berjewendî xoperistaney ewane şardrawetewe, ke xoyan raspîrdraw debînin, em wîste be têgeyiştnî xoyan lêkbdenewe û beser xellkda bîsepênin.

le enarkîzmî hawçerixda, dû rewtî gewre beyek degen, ke le pêş û le demî şorrşî ferenseda, awa derbrrînêkî bercestey le jyanî roşnibîrîy ewrupada hebûn : soşyalîzm û lîbralîzm. Soşyalîzmî hawçerx katêk geşey kird, ke çawdêranî wirdbînî jyanî komellayetî be dillnyayyekî zorewe boyan derkewt, ke destûre ramyarîyekan û gorrînî şêwekanî mîrayetî (hkumet) hîç kat natwanin rîşey grifte gewreke, ke be ”pirsî komellayetî” nawî debeyn, çareser bken. Layengranî bem serencame geyiştin, ke yeksanî komelayetîy û barî abûrîy le berjewendî hemuwan le twanada nîye, ta katêk ke xellk leser binçîney darabûn û daranebûnî xawendarêtî beser çînekanda dabeş bûbin, çîngelêk ke learadabûnyan pêşwext her bîrokeyekî komellgey ketwarîy dûr dexatewe. Bem core ew birrwaye geşe dekat, ke tenya hellweşandnewey çepawillgerîye abûrîyekan û damezrandinî xawendarêtî hawbeşî amrazekanî berhemhênan, mercî letwanadabûnî hatnedî dadperwerî komellayetîye, tenya bew merce komellge, debête komellgeyekî rastîne û amanc le karî mrov, behrekêşî nayêt, bellku lepênaw bextewerî hemuwanda debêt. Bellam her ke sosyalîzm destî be kokirdnewey hêzekanî kird û bû be bzavêk, be hoy karayî helumercî komellayetîyewe le wllatanî corawcorda, le pirr hendêk cyawazî le têrrwanînda derkewtin. Rastîyekey eweye, ke hemû çemke ramyarîyekan, le tîokrasîyewe (fermanrrewayî ayînî-theocraciy) ta împratorî û dîktatorî, karayîyan leser beşgelêkî dyarîkrawî bzavî soşyalîstî danawe.

Le heman katda, dû rewtî gewrey dîke le hizrî ramyarîyda, karayî yeklakereweyan leser peresendinî boçûne soşyalîstîyekan dana: lîbralîzm, be tundî hoşmendanî pêşkewtûy wllatanî englosakson, betaybetî hollende û îspanya û çemkî dêmokrasî hejan, ewey ke roso le ”rêkewtinî komellayetî”îda derî brrîbû û herwa karayî berçawî leser nwêneranî lenêw raberanî jakubîngerî ferenseda danabû. Le katîkda ke lîbralîzm le tîorîye komellayetîyekanîda le takewe destî pêdekrid û hîwadarbû, ke radey kakirdekanî dewllet ta kemtirîn rade snûrdar bkat, le beramberda dêmokrasî leser çemkêkî ebistraktî komellgerayane pêdagrî kird, wîstî giştî ”general will”î roso, ke hewllî deda le dewllet-neteweda pyadey bkat. Lîbralîzm û dêmokrasî çemkî bercestey ramyarîy bûn, bellam lewêwe ke layengranî serekî herdûk zor bekemî pirse abûrîyekanî komellgeyan leberçaw degrit, peresendinî fretrî ew barudoxe, bekirdewe neydetwanî letek bnema seretayyekanî dêmokrasî bguncêt û herwa kemtir letek ewaney lîbralîzimda dehatewe. Dêmokrasî be druşmî ”yeksanî hemû hawullatyan leberdem yasa” û lîbralîzm, be druşmî ”mafî mrov beser xoda bûn”, hedûkyan le ketwarîyekanî abûrî sermayedarîda şkistyan xward. Ta katêk ke mîlyonan mrov le her wllatêkda naçarn, karî xoyan be kemayetîyekey kemî darakan bifroşn û eger kirryarêk bedestnehênin, tûşî xraptirîn nehametî debin, ewey pêy dewtirêt “yeksanî hemuwan leberdem yasa”, her lew katewey ke yasakan lelayen ewanewe denûsrênewe, ke xoyan be xawenî samanî komellayetî dezanin, tenya fêllêke lewaney ke birrwayan pêy heye. Bellam herwa le heman rêwe, natwanrêt qse le “mafî tak beser xoyda” bikrêt, ew mafe lewêda kotayî dêt, katêk ke kesêk bo ewey nemrêt, naçar bêt xoy bxate jêr rkêfî abûrîy kesêkî dîkewe.

Le xallî nawkoyî letek lîbralîzimda, enarkîzm nwênerayetî boçûnî ”kameranî û xoşguzarî tak debêt le gişt pirse komellayetîyekanda pêwer bêt” dekat. Herweha, wek xallî nawkoyî letek nwênerayetî frawanî têrrwanînî lîbralî, enarkîzm heman boçûnî ”kemkirdnewey roll û karkirdekanî mîrayetî, ta kemtirîn ast”î heye. Layengranî ta ewperrî rade peygîrîyan leser em bîrokeye kirduwe û xwazyarî lenêwbirdnî hemû damudezgekanî desellatî ramyarîy le jyanî komellayetîda bûn. Katêk cêfirson [Jefferson ] çemkî bnaxeyî lîbralîzmî bem şêweye derdebrrêt ” baştirîn mîrayetî eweye, ke kemtirîn fermanrrewayî hebêt ”. Lay enarkîstekanîş wek soro (Thoreau) dellêt : “ baştirîn mîrayetî eweye, ke le bnerretewe hîç fermanirwayî nakat”.

Wek xallî nawkoyî letek binyatneranî soşyalîzimda, enarkîstekan xwazyarî hellweşandnewey gişt form û şêwekanî pawangerî abûrîyn û pêdagrî leser xawendarêtî hawbeşî zemîn û gişt amrazekanî berhemhênan deken, becorêk ke sûdwergirtin lêyan, bebê hellawardin, bo hemuwan lwaw bêt; lewêwe ke azadî kesîy û komellayetîy, tenya leser bnaxey helumercî yeksanî abûrîy bo hemuwan detwanrêt deseber bikrêt. Lenêw xudî bzavî soşyalîstîşda, enarkîstekan nwênerayetî ew rwangeye deken, ke xebat djî sermayedarî, le hemankatda debêt xebat bêt dij be gişt dezge serkutgerîyekanî desellatî ramyarîyş, çunke be drêjayî mêjû, behrekêşî abûrîy, herdem şan be şanî çewsanewey ramyarîy û komellayetî buwe. Behrekêşîy mrov le mrov û zallbûnî (domination) mrov beser mrovda, hawelldwanen û heryekeyan mercî manewey ewî dîkeyane.

Ta katêk lenêw komellgeda dû destey dijbeyekî dara û nedar le rûberrûbûneda bin, dewllet wek amrazî parêzgarîykirdin le berterîyekanî kemayetî dara, pêwîstîyekî bêçenduçûn debêt, taweku bitwanêt parêzgarîy le xawendayyetekey xoy bkat. Katêk ew bare nadadwerane komellayetîye namênêt û nezmî baştirî berrêweberayetî ştekan cêy degrêtewe, lewêda hîç mafêkî taybet be fermî nanasrêt û tenya amancî serekîy berijwendî komellayetî komellge debêt, debêt berrêweberayetî karubarî aburrîy û komellayetîy cêgey fermanrrewayî serûxellkîy bigrêtewe, ya wek sant sîmon (Saint Simon) dellêt ”rojgarêk dêt, katêk ke hunerî fermanrrewayîkirdin beser mrovda asewarî namênêt, hunerêkî nwê cêgey degrîtewe, hunerî berêwebebirdnî ştekan”. Lem ruwewe, detwanrêt enarkîzm be corêk le soşyalîzmî xobexşane (voluntary Socialism) dabnirêt.

Eme ew tîorîyeş degrêtewe ke lelayen karl markis û peyrrewanîyewe darrêjrawe, ewey ke dewllet, le şêwey dîktatorîy prolîtaryada, qonaxêkî pêwîstî [bêçenduçûnî] gwastneweye berew komellgey bêçîn, ke têyda ew dewllete, paş kotayîhatin be mlimlanê çînayetîyekan û lenawçûnî xudî çînekan, bexoy xoy helldeweşînêtewe û leser tablokan win debêt. Em çemke, lemerr sruştî ketwarîy dewllet û gringîy le mêjûy hokarekanî desellatî ramyarîda, betewawî be helleda çuwe, betenya serencamî locîkyaney eweye, ke be matiryalîzmî abûrîy nawdebrêt, ke le hemû dyarde mêjûyekanda, tenya karayî bêçenduçûn (bêgerranewe)î şêwazekanî berhimhênanî ew sate debînêt. Lejêr karayî em tîoryeda xellkî wek ”serxanêkî bêwêney dadwerane û ramyaraney jêrxanî abûrî”, gişt core cyawazekanî dewllet û şêwekanî dîkey dezgekomellayetîyekanî leberçaw girt. Le rastîda her beşêk le mêjû hezaran nmûney ew rêgeyaneman bo dexate rû, ke tyayanda geşekirdnî abûrîy wllatan be hoy dewllet û ramyarîy desellatekeyewe, çendîn sede dwakewtuwe.

Ber le serhelldanî paşayetîy klîsayî, îspanya, pêşkewtûtrîn wllatî ewrupayî bû û le zorbey bwarekanî berhemhênanî abûrîyda, le pley yekemda bû. Bellam paş têperrbûnî sedeyek beser serkewtinî paşayetî mesîhîyda, zorbey pîşesazîyekanî tefrutuna bûn; ewî ke mabuwewe, le xraptirîn barda bû. Le zorbey pîşesazîyekanda, gerrabûnewe ser şêwaze seretayyekanî berhemhênan. Kiştukall lenaw çû, kanallekan û cogekan wêran bûn û nawçegelêkî zor le wllat bûbûne byaban. Serkutgerîy xanzadan le ewrupa, be ”fermane abûrîye” gellayî (ehmeqane)ekanî û ”yasadananî pîşesazî”î, ke bçûktirîn ladanî le şêwe pêştir dyarîkrawekanî berhemhênanda be tûndî sza deda û molletî hîç dahênan û pêşxistêkî nededa, bo mawey çendîn sede le wllatanî ewrupayî berî be pêşkewtinî pîşesazîy girtbû û bûbuwe rêgrî geşey sruştîyaney. Tenanet henûkeş paş ezmûnî trisnakî dû cengî cîhanî, ramyarîy desellatî dewllete neteweyîye gewrekan cêgîr debêt û debête gewretrîn rêgrî berdem nojenkirdnewey abûrî ewrupa.

Le rusya, sererray ewey ke dîktatorî benaw prolîtarya ketwarîy buwetewe, amance taybetekanî part berî beher core rêkxistneweyekî nwêy rastîney soşyalîstîy jyanî abûrîy girtuwe û wllatî naçar bekoylayetî sermayedarî-dulletî kirduwe. Dîktatorîy prolîtarya, ke sade birrwakan pêyanwabû qonaxêkî naçarîy gwastneweye berew be soşyalîzmî rasteqîne, ewrroke wergorrawe bo serkutêkî trisnak û împiryalîzmêkî nwê, ke le hîç ştêkda letek dewlle faşîstekanda cyawazî nîye. Pagendey ewe, ta katêk ke komellge hêşta beser çînî dijbeyekda dabeş bûbêt, her debêt dewllet drêjey hebêt, leber roşnayî gişt ezmûne mêjûyekanda, le nukteyekî bêtam bewlawetir nîye.

Hemû corêk le desellatî ramyarîy, bo parastinî ewey ke lepênawîda serîhelldawe, corêkî taybet le koyletî mrov desepênêt. Dewllet berrûy dereweda, bew corey ke derkewêt, le peywend be dewlletanî dîke, bo rewayetîdan bebûnî xoy, core dujimnayetîyekî destkird drust dekat, herwa le naweweş ra, wek mercî serekî manewey, komellge beser hoz û twêj û çînekanda dabeş dekat. Geşey bîrokrasî bolşevîkî le rusya, lejêr nêwî dîktatorî prrolîtarya – ke hîç kat, bêcge le dîktatorî taqmêkî bçûk beser prolîtarya û tewawî xellkî rusyada, ştêkî dîke nebuwe- tenya nmûneyekî tazeye le ezmûne kone mêjûyyekan, ke bêejmar hemû carêk xoy dûbare kirduwetewe. Em çîne serwere tazeye, ke taku ewrroke be xêrayî berew arîstokrasîyekî nwê geşe dekat, be heman roşnî, ke çîn û twêje berterekan le wllatanî dîke le cemawerî xellk cyan, le cemawerî cutyaran û krêkaranî rusye cya buwetewe. Em bare hêştake twanaprukîntir debêt, katêk ke dewlletî serkutger, mafî skallakirdnî çînekanî xwarewe le barudoxî cêgîr ret bkatewe û her narrezayetî derbrrênêk be metrisîyek bo ser gyanyan tewaw bêt.

Bellam tenanet pleyekî beriztrîş le yeksanî abûrîy, lewey ke le rusya bûnî heye, natwanêt msogerîyek bêt, le beramber nadadwerî ramyarîy û komellayetîy. Be tenya yeksanî abûrî, nakate azadî komellayetî. Rêk her em xalleye, ke hîç yek le fêrge soşyalîstîye deselatgerakan lêy tênegeyiştûn. Le zîndanda, le tekyeda (aldîr – cloister) , ya serbazgekanda pleyekî berz le yeksanî abûrîy bedî dekrêt, herwek çon gişt zîndanyan le zîndanêkda, heman serpena, heman xwardin, heman poşak (uniform) û heman erkyan bo dyarî dekrêt. Dewlletî konî înka (Inca) le pêro û dewlletî yesu’î (Jesuit) le paragway, dabînkarî yeksanî abûrîyan bo hemû danîştwanyan, wek sîstemêkî cêgîr, dabîn kirdbû, bellam letek eweşda, lewêda drrindetrîn serkutgirî serwer bû û mrov wek robot kayey destî seran bû û hîç karayî leser birryarekanî nebû. Bebê ho nebû, ke prodon le ”soşyalîzm”î bê azadîda, xraptirîn şêwe le şêwekanî koyletî bedî dekrid. Arezûy dadperwerî komellayetîy, tenya katêk detwanêt be drustî perebsênêt û karayî dabnêt, ke hestî azadîxwazîy û lêprisrawetî le mrovda geşe bkat û piştî pê bbestêt. Be watayekî dîke, soşyalîzm ya azadîxwazaneye ya her bûnî nîye. Le befermînasînî em rastîyeda, berrastî û qullî bellgekanî drustî enarkîzm degeyn.

Dezgekan le jyanî komellgeda heman kar deken, ke endame fîzîkîyekan le gjugya û gyandaranda encamî deden, ewan endamekanî cestey komellgen. Endamekan be şêwey xoserane geşe naken, bellku bnerretyan bo hendêk pêdawîstî dyarîkrawî dewruberî madîy û komellayetîy degerrêtewe. Gorranî helumercî jyan, gorranî endamekan berhem dehênêt. Bellam endamêk, hemîşe erkêkî dyarîkraw ya peywendîdar encam dedat, ke lepênaw encamdanîda geşey kirduwe. Herweha her letek ewey ke çîdî erkekey bo bûnewereke pêwîstî namênêt, bere bere lenêw deçêt ya degerrêtewe doxe seretayyekey.

Heman şit beser dezge komelayetîyekanda deguncêt. Ewanîş, be şêweyekî xoserane drust nabin, bellku bo dabînkirdnî pêdawîstî dyarîkrawî komellayetî dêne bûn. Her lem rêgeyewe dewlletî hawçerx geşey kirduwe, paş ewey ke berterîye abûrîyekan û dabeşbûne çînayetîyekan û letekîda yekangîr bûn, destî be bercestekirdnî herçî zyatrî xoy le çwarçêwey sîstemî komellayetîy konda kird. Çîne dara taze drustbuwekan pêwîstîyan be amrazî desellatî ramyarîy hebû, bo ewey parêzgarî le berterîye abûrîy û komellayetîyekanî xoyan le beramber cemawerî xellkda bken. Bem core helumercî komellayetîy guncaw bo geşekirdnî dewlletî hawçerx, wek dezgey desellatî ramyarîy, bo serkutkirdnî çîne nadarakan û jêrçepokxistinyan pêkhat: em erke hoy serekî bûnîyetî. Le rewtî geşekirdne mêjûyyekeyda şêwe derekîyekanî gorranyan beserda hatuwe, bellam herdem erkekanî wek xoyan mawetewe. Tenanet berdewam xoyan bew endaze frawankirduwetewe, ke piştîwangeranî xwazyarîbûn, ke xoyan le bwarî çalakîye komellayetîyekanî dîkeda bxene gerr. Rêk bew corey ke natwanrêt karkirdî endamêkî jyan xoserane bgorrdirêt, bo nmûne, kes natwanêt be çawanî bbîstêt ya be gwêyekanî bbînêt, herwaş le twanay hîç kesêkda nîye, bitwanêt be hezî xoy dezgey çewsanewey komellayetî, [dewllet], bgorrît be amrazî rizgarkirdnî çewsawan.

Enarkîzm rêgeçarey amadekrawî hemû grifte mroyyekan nîye, ya utopyay nezmî komellayetî bê kemukurrîy nîye (bew şêwey ke zor car nawbrawe), lew katewey, bepêy binçînekanî, hemû nexşerrêjîy û çemke bêçendûçûnekan retdekatewe, bawerrî be hîç rastîyekî bêçenduçûn ya hîç dwaamancêkî dyarîkraw bo pêşkewtinî mrovayetî nîye, bellku bawerrî be pêgeyînî (alkmal- perfectibilitiy) nakotay şêwaze komellayetîyekan û helumercekanî jyanî mrov heye, ke herdem le dûy şêwey ballatrî xoderbrrînin û leber em hoye, hîç kes natwanêt hîç pênaseyekî kotayî ya amancêkî dyarîkrawyan bo destinîşan bkat. Trisnaktirînî şêwekanî desellat rêk her eweyane, ke herdem hewll dedat be zor hemerrengî şêwekanî jyanî komelayetî lenêw çwarçêwey dyarîkraw û bnemay (qwa’d-norm) taybetda bîguncênêt. Herçendêk layengranî xoyan be behêztir bzanin, hewilldeden herçî zyatir bwarekan jyanî komellayetî bxene xizmetî xoyanewe. Karayî leser karkirdî gişt hêze roşnibîre dahênerekan gewcgeranetir debêt û le hemûy xraptir karayîyetî leser pêşkewtinî hizrîy û komellayetî û pêşbînî serdemî ême, be roşnîyekî tirsênerewe nîşanî dedat, ke boy heye çi dêwudrincêkî trisnakî hobiz lêvyasan (Thomas Hobbes’ Leviathan) geşe pêbdirêt. Zallbûnî tewawetî dezgey ramyarîy beser hoş û cestey mrovekan û le qallbdanî têrrwanîn û hest û reftare mroyyekanda, tenya bepêy bnema sepawekanî serweran û dwacar mrandinî gişt kulture hizrîye rastînekan, meyser debêt.

Enarkîzm tenya dan be watay rêjeyî boçûnekan, dezgekan û helumerce komellayetîyekanda denêt. Her lebereweye, ke sîstemêkî komellayetî xodaxer û wi cêgîr nîye, bellku arasteyekî dyarîkrawe le geşey mêjûîy mrovayetîda, ke bepêçewaney demrrastî hizrî gişt dezge ayînî û ramyarîyekanewe, lepênaw geşey azadaney berbestnekrawî takekan û hêze komellayetîyekan têdekoşêt. Herweha lay enarkîstekan tenanet azadîş rêjeyye nek çemkêkî bêçenduçûn, bew pêyey, ke berdewam têdekoşêt rehendekanî frawantir bkat û le rêgey corawcorewe karayî leser baznekanî dîke dabnêt. Bo enarkîstekan, azadî çemkîkî ebistraktî fîlosofîy nîye, bellku twanayekî bercestey zîndûye, bo bedîhênanî perepêdanî tewawetî hemû twanayî û behrekanî gişt mrovêk, ke sruşt pêy bexşîwe, taweku lebwarî komellayetîyda byanxate gerr. Em geşey sruştîyaney mrov çendêk kemtir lelayen destemogeranî klîsayî û ramyarîy destîtêwerbidrêt, kesêtî takekan karametir û hawsengtir debêt û leweş zyatir astî huşyarî komellge peredesênêt. Leber em hoyeye, ke hemû serdeme roşnibîrîye gewrekan le mêjûda, serdemî lawazîy ramyarî bûn, leberewey sîsteme ramyarîyekan hemîşe leser bnemay mîkanîkî damezrawn nek geşey organîkî hêze komellayetîyekan. Dewllet û roşnibîrî djebeyekin, letwanada nîye pêkewe bguncêndirên. Nîytşe (Nietzische), ke enarkîst nebû, zor be roşnî danî bemeda na, katêk ke nûsî “serencam hîç kes natwanêt zyatir lewey ke heyetî, xerc bkat. Eme bo takesekanîş her waye, bo netewekanîş her waye. Eger kesêk xoy bxate pênaw desellat, lutkey ramyarî, kiştkarî, bazirganî, parlamantarîzm ya karubarî serbazî– eger kesêk ew hemuwe hokarane, peygîrî û wîst û xo-serwerî (self-mastery) bxate lawe, taku xudêkî rasteqîne bo ştêk pêkbihênêt, îdî bo ştekanî dîke hîçî nîye. Kultûr û dewllet -bwar neden lew barewe, kes bxelletêt- dujminî yekdîn: dulletî kultûrî tenya bîrokeyekî hawçerxe. Yekyan leser ewî dîkeyan dejî, yekyan leser hsabî ewî dîkeyan peredesênêt. Hemû serdemekanî hellkişanî [prrişingdarî] kultûr, serdemî dakşanî [pukanewey] ramyarîyn. Herçîyek le hestî kultûrîyda gewre [prrişingdar] bêt, narramyarîye, bellku dje ramyarîyşe”.

Le her şwênêk karay desellatî ramyarî leser hêze dahênerekanî komellge ta kemtirîn ast kem bikrêtewe, lewêda roşnibîrî bebaştirîn şêwe peredesênêt, çunke serwerî ramyarîy hemîşe hewll bo yekcorkirdin dedat û dexwazêt hemû layenêk le layenekanî jyanî komellayetî bxate jêrrrikêfî xoy. Lêredaye, ke desellatî ramyarîy dekewête nakokîyekî bêçenduçûn leberamber çawerrwanîye perepêdere kultûrîye aferênerekanda, ke herdem le gerrandan bedway şêwe û meydanî nwêy çalakî komellayetî û azadî derbirîn wzorêkî dîke – frelayenî û allugorrî berdewamî ştekan, pêwîstîyekî zîndûn bo komellge, beheman radey pêwîstibûnî forme bestuwekan [negorrekan], rênwênîye mirduwekan û serkutî bîrokekan bo parêzgarî le desellatî ramyarîy. Hemû karêkî serkewtû, karayî leser arezûmendî bo hellkişan [pêgeyîn] zyatir û sruşî qulltir dadenêt, her formêkî nwê debête mjederî egerî pêşkewtinî nwê. Bellam desellat herdem hewll dedat ştekan bew corey ke hen, be xeyall asûdeyyewe lengerxistû, byanhêllêtewe. Be drêjayî mêjû, eme hokarî gişt şorrşekan buwe. Desellat tenya xerîkî wêrangerîye, herdem le hewllî yexsîrkirdnî hemû dyardeyek le dyardekanî jyanî komellayetî buwe, lenêw kotubendî bnemakanîda. Derbirînî hizrîy desellat dogmayekî mirduwe, forme fîzîkîyekey hêzîkî drrendeye. Em gewcîyey amancekanî, herwa morî xoy le nwêneranî dedat û be zorî deyankate gemje û drrinde, tenanet egerçî le bnerretda xawenî baştirîn behre bû bin. Kesêk ke be berdewamî hewillbdat bezor hemû ştêk bitrincênête nêw sîstemî mîkanîkîyewe, dwacar bexoşî debêt be dezgeyek û hemû heste mroyyekanî le dest dedat.

Her lem têgeyiştnewe bû, ke enakîzmî hawçerx ledayk bû û hêzî akarîy xoy xisterrû. Tenya azadî detwanêt le karî gewreda sruşbexşî mrov bêt û allugorrî hizrî û komellayetî bênête bûn. Hunerî kesî fermanrrewa, hîç kat hunerî fêrkirdin û sruşbexşîn nebuwe bo rêkxistinî nwêy jyan. Naçarîyekî dilltenggerane, ke [hunerî fermanrrewayî] deysepênêt, tenya fermandanêkî serbazîy bêgyane û her core dahênanêk le demî ledaykbûnda lebar debat û tenya koyle bardehênêt, nek kesî azad. Azadî krokî jyane, hêzî berewpêşbere le hemû peresendne hizrîy û komellayetîyekanda, aferênerî hemû asoyekî nwêye bo dahatûy mrovayetî. Azadî mrov le behrekêşî abûrîy û serkutî hizrîy û ramyarîy, komellayetî, ke le fîlosofî enarkîzimda le beriztrîn astda derbirrdrawe, mercî yekemî geşekirdnî ballatrîn kultûrî komellayetî û mrovayetî nwêye.

* em wergyane letek deqe îngilîzîyekey berawrid krawe..

Serçawey deqe îngilîzîyekey

:http://theanarchistlibrary.org/HTML/Rudolf_Rocker__Anarchism_and_Anarcho-Syndicalism.html#toc1

Serçawey deqe allmanîyekey : http://www.anarchismus.at/txt2/rocker4.htm#chap1.1

Serçawey deqe farsîyekey : hittp//khushe.org , bedaxewe le îstada em sayte nemawe.

Advertisements

ئایدیۆلۆجی ئه‌نارکیزم

ڕودۆڵف ڕۆکه‌ر

و. لە فارسییەوە*: هه‌ژێن

ئه‌نارکیزم ڕه‌وتێکی دیاریکراوی هزرییە له‌ هزری کۆمه‌ڵایه‌تییدا، که‌ په‌یڕه‌وانی خوازیاری هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی چه‌پاوڵگه‌رییه‌ (monopolies) ئابوورییه‌کان و له‌ناوبردنی گشت ده‌زگه‌ ڕامیاریی و کۆمه‌ڵایه‌تییه‌ سه‌رکوتگه‌ره‌کانی کۆمه‌ڵگه‌ن. له‌بری سیسته‌می ئابووریی سه‌رمایه‌داری، ئه‌نارکیسته‌کان خوازیاری کۆمه‌ڵه‌ ئازاده‌کانی گشت هێزه‌ به‌رهه‌مهێنه‌ره‌کانی کۆمه‌ڵگه‌ن، له‌سه‌ر بنه‌مای کاری هه‌ره‌وه‌زی، که‌ تاکه‌ ئامانجیان، دابینکردنی پێداویستییه‌کانی هه‌موو ئه‌ندامانی کۆمه‌ڵگه‌یه‌. ئه‌وان له‌بری ده‌وڵه‌ته‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌ هه‌نووکه‌ییه‌کان و دەزگە ڕامیارییە دابڕاو و بیرۆکراتیكه‌کانیان، خوازیاری فیدراسیۆنی کۆمیونیتییە ئازاده‌کانن، که‌ له‌سه‌ر بنه‌مای هاوبه‌رژه‌وه‌ندێتی ئابووریی و کۆمه‌ڵایه‌تییان پێکه‌وه‌ په‌یوه‌ستن و به‌ هاریکاری بەرامبەرانە و ڕێکه‌وتنی ئازادانه‌، کاروباره‌کانیان جێبه‌جێ دەکه‌ن.

هه‌ر که‌سێك بە وردبینیییەوە له‌ گه‌شه‌ی ئابووریی و ڕامیاریی سیسته‌می کۆمه‌ڵایه‌تی هه‌نووکه‌یی بکۆڵێته‌وه‌، بۆی ده‌رده‌که‌وێت که‌ ئه‌م ئامانجانه‌ له‌ بیرۆکەی یوتۆپیایی کەمایەتییەکی خەیاڵپەروەرەوە سه‌رچاوه‌ ناگرن، به‌ڵکو سه‌ره‌نجامی لوجیکییانه‌ی توێژینه‌وه‌ی قوڵی ناڕێکییه‌ کۆمڵایه‌تییه‌ جێکه‌وته‌کانن، که‌ له‌ته‌ك هه‌ر قۆناخێکی تازه‌ی بارودۆخی کۆمه‌ڵایه‌تیی هەنووکەییدا، خۆیان به‌ شێوه‌یه‌کی ئاشکراتر و زیانمەندتر دەخەنەڕوو. سه‌رمایه‌داری چه‌پاوڵگه‌رانەی هاوچه‌رخ و ده‌وڵه‌ته‌ سه‌رتاپاگیره‌کان، ته‌نیا دواقۆناخی په‌ره‌سه‌ندنێکن، که‌ به‌ ناچاریی بە لووتکه‌ی دەگات و دەرباز و کۆتاییه‌کی دیکەی نابێت.

په‌ره‌سه‌ندنی نه‌هامه‌تباری سیسته‌می ئابووریی هه‌نوووکه‌یی، که‌ بووه‌ته‌ هۆی که‌ڵه‌که‌کردنی تەواوی سامانی کۆمه‌ڵایه‌تی له‌ ده‌ستی که‌مایه‌تیکی به‌رته‌ر و سه‌رکوتی به‌رده‌وامی جه‌ماوه‌ری به‌رینی خه‌ڵك، بواری بۆ کاردانه‌وه‌ی ڕامیاریی و کۆمه‌ڵایه‌تیی هه‌نووکه‌یی ڕه‌خساندووه‌ و ته‌نانه‌ت له‌ هه‌موو ڕوویه‌که‌وه‌ بووه‌ته‌ هاوه‌ڵدوانه‌ی. سیسته‌می هه‌نووکه‌یی، به‌رژه‌وه‌ندی زۆرینه‌ی کۆمه‌ڵگه‌ی مرۆیی، کردۆته‌ قوربانی به‌رژه‌وه‌ندی تایبه‌تی چه‌ند که‌سێك و سه‌ره‌نجام به‌شێوه‌یه‌کی سیستیماتیك، په‌یوه‌ندی ڕاستینه‌ی نێوان مرۆڤه‌کانی له‌نێو بردووه‌. خه‌ڵکی ئەوەی له‌ بیری کردووه‌، که‌ پیشه‌سازی بۆخۆی ئامانج نییه‌، به‌ڵکو ده‌بێت ته‌نیا ئامرازێك بێت بۆ دابینکردنی ژیانی مرۆڤ و که‌ره‌سته‌ پێویستەکان و ده‌سه‌به‌رکردنی هه‌لی به‌هره‌مه‌ندبوون له‌ ڕۆشنبیرییه‌کی باڵاتری کولتووری. له‌ هه‌ر کوێ پیشه‌سازی ببێته‌ هه‌موو شتێك‌، له‌وێنده‌رێ کار گرنگی ئاکاریی خۆی له‌ده‌ست ده‌دات و مرۆڤ ده‌بێته‌ هیچ، لێره‌وه‌ ڕێڕه‌وی سه‌رکوتگه‌رانه‌ی ئابووریی ده‌ست پێده‌کات، که‌ نه‌هامه‌تباریی شێوازه‌کانی کارکردن هیچیان له‌ سه‌رکوتگه‌ریی ڕامیاریی که‌متر نابێت. له‌ڕاستیدا سه‌رکوتی ڕامیاریی و ئابووریی، هه‌ردووك به‌شێوه‌یه‌کی هاوتا ته‌واوکه‌ری یه‌کدین و له‌ یه‌ك سه‌رچه‌شمه‌وه‌ هه‌ڵده‌قوڵێن.

سیسته‌می کۆمه‌ڵایه‌تی هاوچەرخ، له‌ ناوه‌وه‌ڕا، ڕێکخستنی کۆمه‌ڵایه‌تیی هه‌ر وڵاتێكی به‌سه‌ر چینی دژبه‌یه‌کدا دابه‌شاندووه‌ و له‌ ده‌ره‌وه‌ش ڕا، بازنه‌ هاوبه‌شه‌ ڕۆشنبیرییه‌کانی، له‌ نه‌ته‌وه‌ دژبه‌یه‌که‌کاندا تێكشکاندووه‌؛ هه‌ردووك، چینه‌کان و نه‌ته‌وه‌کان، له‌ دوژمنایەتییەکی بێکۆتاییدا ڕووبەڕووی یه‌کدی ده‌بنەوە و به‌هۆی جه‌نگه‌ بەردەوامەکانیانەوە ژیانی کۆمه‌ڵایەتییان لە بارگرژیی به‌رده‌وامدا ڕاگرتووه‌. دوو جه‌نگی جیهانی له‌ نیو سه‌ده‌دا و شوێنەوارە ترسناکه‌کانیان و مه‌ترسی بەردەوامی هه‌رساته‌ ڕوودانی جه‌نگه‌ تازه‌کان، که‌ ئه‌وڕۆکه‌ باڵی به‌سه‌ر هه‌موو گه‌لاندا کێشاوە، ته‌نیا سه‌ره‌نجامی لۆجیکیانه‌ی وه‌ها بارودۆخێکی له‌ توانابه‌ده‌رن، که‌ بۆی هەیە ببێتە هۆی نه‌هامه‌تیی زیاتری جیهانی. هۆکاری ئاشکرای ئه‌وه‌یە، که‌ ئه‌وڕکه‌ زۆربه‌ی ده‌وڵه‌ته‌کان وابەستەەن، به‌شێکی زۆر له‌ داهاتی ساڵانه‌ی بەرهەمی کۆمەلایەتی بۆ به‌ناو پارێزگاری نه‌ته‌وه‌یی و دانه‌وه‌ی قه‌رزی جه‌نگه‌کانی پێشووتر بخه‌نه‌لاوه‌، ئەمە سه‌لمێنه‌ری ناله‌باری و چاره‌هه‌ڵنه‌گری بارودۆخی ئه‌وڕۆکه‌ییه‌؛ پێویستە بۆ هه‌ر که‌سێك ڕوون بێت، ئاساییشێك که‌ ده‌وڵه‌ت پاگه‌نده‌ی دابینکردنی بۆ تاکه‌کان ده‌کات، خه‌رجی له‌ سوودی زیاتره‌.

ده‌سه‌ڵاتی گەشەسێنی دابڕاوی بیرۆکراسی ڕامیاریی، کە له‌لانکه‌وه‌ تا گۆڕ ژیانی مرۆڤ، چاودێری و سه‌رپه‌رستی ده‌کات، ڕۆژ بە ڕۆژ ڕێگری زیاتر له‌سه‌ر ڕێی هاریکاری نێوان مرۆڤەکان دروست ده‌کات. سیسته‌مێك که‌ له‌ هه‌ر کارکردێکیدا خۆشگوزەرانی به‌شێکی زۆری خه‌ڵك و تەنانەت نه‌ته‌وه‌کان به‌ قوربانی هه‌وه‌سی خۆپه‌رستیی له‌پێناو ده‌سه‌ڵات و به‌رژه‌وه‌ندی ئابووریی که‌مایه‌تییه‌کی بچووك ده‌کات و به‌پێی پێداویستی ده‌بێته‌ هۆی تێكدانی په‌یوه‌ندییه‌ کۆمه‌ڵایتییه‌کان و هه‌ڵگیرساندنی جه‌نگی هه‌ر که‌س و لایەك دژی هه‌مووان. ئه‌م سیسته‌مه‌ ته‌نیا ڕێکخەری (نەزمبەخشی) ده‌سته‌بژێرانی دیار و کاردانەوەی کۆمەڵایەتییە، که‌ ئه‌وڕۆکه‌ به‌رجه‌سته‌بوونی ته‌واوه‌تی له‌ فاشیزمی نوێ و ده‌وڵه‌تی سه‌راپاگیردا ده‌رده‌که‌وێت. زۆر له‌ ده‌سه‌ڵاتخوازی پاشایه‌تی بێچه‌ندوچوونی سه‌ده‌کانی رابوردوو تێپەڕیکردووە و هەوڵ دەدات هه‌موو چالاکییه‌ مرۆییه‌کان بخاتە ژێر ڕکێفی ده‌وڵه‌تەوە. ” هەموو شتێك بۆ ده‌وڵه‌ت؛ هەموو شتێك له‌ ڕێی ده‌وڵه‌ته‌وه‌؛ ‌هیج شتێك بەبێ ده‌وڵه‌ت نابێت!” تیئۆلۆگی (اللاهوتی) بووه‌ته‌ بیرۆکەی دووبارەبووی ڕامیاریی نوێ، که‌ جیاوازی سیستەمەکەی له‌ته‌ك تیئۆلۆگی (اللاهوتیة) کلیساییدا خوا هه‌موو شتێكە و مرۆڤ هیچ، لە باوەڕی ڕامیاریی نوێدا دەکاتە ده‌وڵه‌ت هه‌موو شتێکه‌ و هاووڵاتی هیچنییە. به‌ هه‌مان شێوه‌، کە ده‌ربڕینی ویستی خوابۆ ڕه‌وایه‌تیدان به‌ ویستی (ئیرادەی) چینە بەرتەرەکان بەکار دەبرا، هەرواش ئه‌وڕۆکه‌ش له‌پشت په‌رده‌ی ویستی ده‌وڵه‌ته‌وه‌، ته‌نیا به‌رژه‌وه‌ندی خۆپه‌رستانه‌ی ئه‌وانه‌ شاردراوه‌ته‌وه‌، کە خۆیان ڕاسپیردراو دەبینن، ئەم ویستە بە تێگەیشتنی خۆیان لێکبدەنەوە و به‌سه‌ر خه‌ڵکدا بیسەپێنن.

له‌ ئه‌نارکیزمی هاوچه‌رخدا، دوو ڕه‌وتی گه‌وره‌ به‌یه‌ك ده‌گه‌ن، که‌ لە پێش و له‌ ده‌می شۆڕشی فه‌ره‌نسه‌دا، ئاوا دەربڕینێکی بەرجەستەی لە ژیانی ڕۆشنبیریی ئەوروپادا هەبوون : سۆشیالیزم و لیبرالیزم. سۆشیالیزمی هاوچه‌رخ کاتێك گەشەی کرد، که‌ چاودێرانی وردبینی ژیانی کۆمه‌ڵایه‌تی به‌ دڵنیاییەکی زۆره‌وه‌ بۆیان ده‌رکه‌وت، که‌ دەستوورە ڕامیارییەکان و گۆڕینی شێوەکانی میرایەتی (حکومه‌ت) هیچ کات ناتوانن ڕیشه‌ی گرفتە گه‌وره‌که‌، کە به‌ پرسی کۆمه‌ڵایه‌تیناوی ده‌به‌ین، چاره‌سه‌ر بکەن. لایەنگرانی به‌م سه‌ره‌نجامه‌ گه‌یشتن، که‌ یەکسانی کۆمەلایەتیی و باری ئابووریی لە بەرژەوەندی هەمووان لە توانادا نییە، تا کاتێك کە خه‌ڵك له‌سه‌ر بنچینه‌ی دارابوون و دارانەبوونی خاوەندارێتی به‌سه‌ر چینه‌کاندا دابه‌ش بووبن، چینگەلێك کە لەئارادابوونیان پێشوەخت هەر بیرۆکەیەکی کۆمەڵگەی کەتواریی دوور دەخاتەوە. به‌م جۆره‌ ئەو بڕوایە گەشە دەکات، که‌ ته‌نیا هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی چەپاوڵگەرییە ئابوورییه‌کان و دامەزراندنی خاوه‌ندارێتی هاوبه‌شی ئامرازه‌کانی به‌رهه‌مهێنان، مەرجی لەتوانادابوونی هاتنەدی دادپه‌روه‌ری کۆمه‌ڵایه‌تییە، تەنیا بەو مەرجە کۆمه‌ڵگه‌، دەبێتە کۆمەڵگه‌یه‌کی ڕاستینه‌ و ئامانج لە کاری مرۆڤ، به‌هره‌کێشی نایێت، به‌ڵکو لەپێناو به‌خته‌وه‌ری هه‌موواندا ده‌بێت. به‌ڵام هه‌ر کە سۆسیالیزم دەستی بە کۆکردنه‌وه‌ی هێزه‌کانی کرد و بوو بە بزاڤێك، بە هۆی کارایی هەلومەرجی کۆمەڵایەتییەوە لە وڵاتانی جۆراوجۆردا، له‌ پڕ هەندێك جیاوازی له‌ تێڕوانیندا ده‌رکه‌وتن. ڕاستییه‌که‌ی ئه‌وه‌یه‌، که‌ هه‌موو چەمکە ڕامیارییەکان، له‌ تیئۆکراسییەوە (فەرمانڕەوایی ئایینی-theocracy) تا ئیمپراتۆری و دیکتاتۆری، کارایییان له‌سه‌ر به‌شگه‌لێکی دیاریکراوی بزاڤی سۆشیالیستی داناوە.

لە هەمان کاتدا، دوو ڕه‌وتی گه‌وره‌ی دیکە لە هزری ڕامیارییدا، کارایی یه‌کلاکه‌ره‌وه‌یان له‌سه‌ر په‌ره‌سه‌ندنی بۆچوونه‌ سۆشیالیستییه‌کان دانا: لیبرالیزم، بە توندی هۆشمەندانی پێشکەوتووی وڵاتانی ئه‌نگلۆساکسۆن، به‌تایبه‌تی هۆڵه‌نده‌ و ئیسپانیا و چەمکی دێمۆکراسی هەژان، ئەوەی که‌ ڕۆسۆ له‌ ڕێکه‌وتنی کۆمه‌ڵایه‌تییدا ده‌ری بڕیبوو و هەروا کارایی بەرچاوی لەسەر نوێنەرانی لەنێو ڕابەرانی ژاکوبینگه‌ری فه‌ره‌نسه‌دا دانابوو. لە کاتیكدا کە لیبرالیزم له‌ تیئۆرییە کۆمەڵایەتییەکانیدا لە تاکه‌وه‌ ده‌ستی پێده‌کرد و هیواداربوو، کە ڕادەی کاکردەکانی ده‌وڵه‌ت تا کەمترین ڕادە سنووردار بکات، لە بەرامبەردا دێمۆکراسی له‌سەر چەمکێکی ئەبستراکتی کۆمەڵگەرایانە پێداگری کرد، ویستی گشتی ”general will”ی ڕۆسۆ، کە هەوڵی دەدا له‌ ده‌وڵه‌تنه‌ته‌وه‌دا پیادەی بکات. لیبرالیزم و دێمۆکراسی چه‌مکی به‌رجه‌سته‌ی ڕامیاریی بوون، به‌ڵام له‌وێوه‌ که‌ لایه‌نگرانی سه‌ره‌کی هەردووك زۆر به‌که‌می پرسه‌ ئابوورییه‌کانی کۆمه‌ڵگه‌یان لەبەرچاو دەگرت، په‌ره‌سه‌ندنی فرەتری ئەو بارودۆخە، به‌کرده‌وه‌ نەیدەتوانی لەتەك بنه‌ما سه‌ره‌تاییه‌کانی دێمۆکراسی بگونجێت و هەروا کەمتر لەتەك ئەوانەی لیبرالیزمدا دەهاتەوە. دێمۆکراسی بە دروشمی یه‌کسانی هه‌موو هاووڵاتیان له‌به‌رده‌م یاساو لیبرالیزم، بە دروشمی مافی مرۆڤ به‌سه‌ر خۆدا بوون، هه‌دووكیان لە که‌توارییه‌کانی ئابووری سه‌رمایه‌داریدا شکستیان خوارد. تا کاتێك که‌ میلیۆنان مرۆڤ له‌ هه‌ر وڵاتێکدا ناچارن، کاری خۆیان به‌ که‌مایه‌تییه‌که‌ی که‌می داراکان بفرۆشن و ئه‌گه‌ر کڕیارێك به‌ده‌ستنه‌هێنن، تووشی خراپترین نه‌هامه‌تی ده‌بن، ئەوەی پێی دەوترێت “یه‌کسانی هەمووان له‌به‌ردەم یاسا”، هه‌ر لەو کاتەوەی کە یاساکان لەلایەن ئه‌وانەوە ده‌نووسرێنەوە، که‌ خۆیان بە خاوه‌نی سامانی کۆمه‌ڵایه‌تی دەزانن، تەنیا فێڵێكە لەوانەی کە بڕوایان پێی هەیە. به‌ڵام هەروا لە هەمان ڕێوە، ناتوانرێت قسه‌ له‌ “مافی تاك بەسەر خۆیدا” بکرێت، ئەو مافە لەوێدا کۆتایی دێت، کاتێك کە کەسێك بۆ ئەوەی نەمرێت، ناچار بێت خۆی بخاتە ژێر ڕکێفی ئابووریی که‌سێکی دیکەوە.

لە خاڵی ناوکۆیی لەتەك لیبرالیزمدا، ئه‌نارکیزم نوێنەرایەتی بۆچوونی کامه‌رانی و خۆشگوزاری تاك دەبێت له‌ گشت پرسە کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کاندا پێوه‌ر بێت” دەکات. هه‌روه‌ها، وه‌ك خاڵی ناوکۆیی لەتەك نوێنەرایەتی فراوانی تێڕوانینی لیبرالی، ئەنارکیزم هەمان بۆچوونی که‌مکردنه‌وه‌ی ڕۆڵ و کارکردەکانی میرایەتی، تا کەمترین ئاستی هه‌یه‌. لایەنگرانی تا ئەوپەڕی ڕادە پەیگیرییان لەسەر ئەم بیرۆکەیە کردووە و خوازیاری لەنێوبردنی هەموو دامودەزگەکانی دەسەڵاتی ڕامیاریی له‌ ژیانی کۆمه‌ڵایەتیدا بوون. کاتێك جێفرسۆن [Jefferson ] چەمکی بناخه‌یی لیبرالیزمی به‌م شێوه‌یه‌ ده‌رده‌بڕێت باشترین میرایەتی ئه‌وه‌یه‌، که‌ که‌مترین فه‌رمانڕه‌وایی هەبێت ”. لای ئه‌نارکیستەکانیش وەك سۆرۆ (Thoreau) ده‌ڵێت : “ باشترین میرایەتی ئەوەیە، که‌ له‌ بنه‌ڕه‌ته‌وه‌ هیچ فه‌رمانروایی ناکات”.

وەك خاڵی ناوکۆیی لەتەك بنیاتنەرانی سۆشیالیزمدا، ئه‌نارکیسته‌کان خوازیاری هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی گشت فۆرم و شێوه‌کانی پاوانگه‌ری ئابووریین و پێداگری لەسەر خاوه‌ندارێتی هاوبه‌شی زه‌مین و گشت ئامرازه‌کانی به‌رهه‌مهێنان ده‌کەن، به‌جۆرێك که‌ سوودوه‌رگرتن لێیان، به‌بێ هه‌ڵاواردن، بۆ هه‌مووان لواو بێت؛ لەوێوە کە ئازادی کەسیی و کۆمه‌ڵایه‌تیی، ته‌نیا له‌سه‌ر بناخەی هه‌لومه‌رجی یه‌کسانی ئابووریی بۆ هه‌مووان دەتوانرێت ده‌سه‌به‌ر بکرێت. له‌نێو خودی بزاڤی سۆشیالیستیشدا، ئه‌نارکیسته‌کان نوێنەرایەتی ئەو ڕوانگه‌یە دەکەن، که‌ خه‌بات دژی سه‌رمایه‌داری، لە هەمانکاتدا ده‌بێت خه‌بات بێت دژ بە گشت ده‌زگه‌ سه‌رکوتگه‌رییه‌کانی ده‌سه‌ڵاتی ڕامیارییش، چونکە به‌ درێژایی مێژوو، به‌هره‌کێشی ئابووریی، هه‌رده‌م شان بە شانی چه‌وسانه‌وه‌ی ڕامیاریی و کۆمه‌ڵایه‌تی بووه‌. به‌هره‌کێشیی مرۆڤ لە مرۆڤ و زاڵبوونی (domination) مرۆڤ به‌سه‌ر مرۆڤدا، هاوەڵدوانەن و هەریەکەیان مه‌رجی مانه‌وه‌ی ئەوی دیکەیانە.

تا کاتێك لەنێو کۆمه‌ڵگه‌دا دوو دەستەی دژبەیەکی دارا و نه‌دار لە ڕووبەڕووبوونەدا بن، ده‌وڵه‌ت وەك ئامرازی پارێزگارییکردن لە بەرتەرییەکانی که‌مایه‌تی دارا، پێویستییەکی بێچەندوچوون دەبێت، تاوەکو بتوانێت پارێزگاریی لە خاوەنداییەتەکەی خۆی بکات. کاتێك ئه‌و باره‌ نادادوەرانە کۆمه‌ڵایه‌تییه‌ نامێنێت و نه‌زمی باشتری بەڕێوەبەرایەتی شتەکان جێی دەگرێتەوە، لەوێدا هیچ مافێکی تایبه‌ت به‌ فه‌رمی ناناسرێت و تەنیا ئامانجی سەرەکیی بەرژوەندی کۆمەڵایەتی کۆمەڵگە دەبێت، دەبێت به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی کاروباری ئابورریی و کۆمه‌ڵایه‌تیی جێگەی فه‌رمانڕه‌وایی سەرووخەڵکیی بگرێتەوە، یا وەك سانت سیمۆن (Saint Simon) دەڵێت ڕۆژگارێك دێت، کاتێك کە هونه‌ری فه‌رمانڕه‌واییکردن بەسەر مرۆڤدا ئاسەواری نامێنێت، هونه‌رێکی نوێ جێگه‌ی ده‌گریته‌وه‌، هونه‌ری به‌رێوه‌به‌بردنی شتەکان”. لەم ڕووەوە، ده‌توانرێت ئه‌نارکیزم به‌ جۆرێك له‌ سۆشیالیزمی خۆبه‌خشانه‌ (voluntary Socialism) دابنرێت.

ئه‌مە ئەو تیئۆرییه‌ش دەگرێتەوە کە لەلایەن کارل مارکس و په‌یڕه‌وانییەوە داڕێژراوە، ئەوەی که‌ ده‌وڵه‌ت، له‌ شێوه‌ی دیکتاتۆریی پرۆلیتاریادا، قۆناخێکی پێویستی [بێچەندوچوونی] گواستنه‌وه‌یه‌ بەرەو کۆمه‌ڵگەی بێچین، کە تێیدا ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌، پاش کۆتاییهاتن بە ململانێ چینایه‌تییەکان و له‌ناوچوونی خودی چینه‌کان، بەخۆی خۆی هه‌ڵده‌وه‌شینێته‌وه‌ و له‌سه‌ر تابلۆکان ون ده‌بێت. ئه‌م چەمکه‌، له‌مه‌ڕ سروشتی کەتواریی ده‌وڵه‌ت و گرنگیی لە مێژووی هۆکارەکانی ده‌سه‌ڵاتی ڕامیاریدا، بەتەواوی بە هه‌ڵه‌دا چووە، بەتەنیا سەرەنجامی لۆجیکیانەی ئەوەیە، کە بە ماتریالیزمی ئابووریی ناودەبرێت، کە لە هەموو دیاردە مێژوویەکاندا، تەنیا کارایی بێچەندوچوون (بێگەڕانەوە)ی شێوازەکانی بەرهمهێنانی ئەو ساتە دەبینێت. لەژێر کارایی ئەم تیئۆریەدا خەڵكی وەك سەرخانێکی بێوێنەی دادوەرانە و ڕامیارانەی ژێرخانی ئابووری، گشت جۆرە جیاوازەکانی ده‌وڵه‌ت و شێوه‌کانی دیکەی ده‌زگه‌کۆمه‌ڵایەتییەکانی لەبەرچاو گرت. له‌ ڕاستیدا هه‌ر به‌شێك له‌ مێژوو هه‌زاران نموونه‌ی ئەو ڕێگەیانەمان بۆ دەخاتە ڕوو، که‌ تیایاندا گەشەکردنی ئابووریی وڵاتان بە هۆی دەوڵەت و ڕامیاریی دەسەڵاتەکەیەوە، چەندین سەدە دواکەوتووە.

بەر لە سه‌رهه‌ڵدانی پاشایه‌تیی کلیسایی، ئیسپانیا، پێشکه‌وتووترین وڵاتی ئەوروپایی بوو و له‌ زۆربه‌ی بواره‌کانی به‌رهه‌مهێنانی ئابوورییدا، لە پله‌ی یه‌که‌مدا بوو. به‌ڵام پاش تێپەڕبوونی سه‌ده‌یه‌ك بەسەر سه‌رکەوتنی پاشایه‌تی مه‌سیحییدا، زۆربه‌ی پیشه‌سازییه‌کانی تەفروتونا بوون؛ ئه‌وی کە مابووه‌وه‌، له‌ خراپترین باردا بوو. له‌ زۆربه‌ی پیشەسازییه‌کاندا، گه‌ڕابوونه‌وه‌ سه‌ر شێوازه‌ سەرەتاییەکانی به‌رهه‌مهێنان. کشتوکاڵ له‌ناو چوو، کاناڵه‌کان و جۆگه‌کان وێران بوون و ناوچه‌گه‌لێكی زۆر له‌ وڵات بووبوونه‌ بیابان. سەرکوتگەریی خانزادان له‌ ئەوروپا، به‌ فەرمانە ئابوورییەگەللایی (ئەحمەقانە)ەکانی و یاسادانانی پیشەسازیی، که‌ بچووکترین لادانی له‌ شێوه‌ پێشتر دیاریکراوه‌کانی به‌رهه‌مهێناندا به‌ تووندی سزا ده‌دا و مۆڵه‌تی هیچ داهێنان و پێشخستێکی نەده‌دا، بۆ ماوەی چه‌ندین سه‌ده‌ له‌ وڵاتانی ئەوروپایی به‌ری به‌ پێشکه‌وتنی پیشه‌سازیی گرتبوو و بووبووە ڕێگری گەشەی سروشتییانەی. ته‌نانه‌ت هەنووکەش پاش ئه‌زموونی ترسناکی دوو جه‌نگی جیهانی، ڕامیاریی دەسەڵاتی دەوڵەتە نەتەوەیییە گەورەکان جێگیر دەبێت و دەبێتە گه‌وره‌ترین ڕێگری بەردەم نۆژه‌نکردنه‌وه‌ی ئابووری ئەوروپا.

له‌ ڕوسیا، سەرەڕای ئەوەی که‌ دیکتاتۆری به‌ناو پرۆلیتاریا که‌تواریی بووه‌ته‌وە، ئامانجە تایبەتەکانی پارت به‌ری به‌هه‌ر جۆره‌ ڕێکخستنه‌وه‌یه‌کی نوێی ڕاستینەی سۆشیالیستیی ژیانی ئابووریی گرتووه‌ و وڵاتی ناچار بەکۆیلایەتی سه‌رمایه‌داریدوڵه‌تی کردووە. دیکتاتۆریی پرۆلیتاریا، که‌ سادە بڕواکان پێیانوابوو قۆناخێکی ناچاریی گواستنەوەیە بەرەو به‌ سۆشیالیزمی ڕاسته‌قینه‌، ئه‌وڕۆکه‌ وەرگۆڕاوە بۆ سه‌رکوتێکی ترسناك و ئیمپریالیزمێکی نوێ، که‌ لە هیچ شتێکدا لەتەك دەوڵە فاشیستەکاندا جیاوازی نییە. پاگه‌نده‌ی ئەوە، تا کاتێك که‌ کۆمه‌ڵگه‌ هێشتا به‌سه‌ر چینی دژبەیەکدا دابه‌ش بووبێت، هەر دەبێت دەوڵەت درێژەی هەبێت، له‌به‌ر ڕۆشنایی گشت ئه‌زموونه‌ مێژوویه‌کاندا، لە نوکته‌یه‌کی بێتام بەولاوەتر نییه‌.

هه‌موو جۆرێك له‌ ده‌سه‌ڵاتی ڕامیاریی، بۆ پاراستنی ئەوەی کە لەپێناویدا سەریهەڵداوە، جۆرێکی تایبه‌ت له‌ کۆیله‌تی مرۆڤ دەسەپێنێت. دەوڵەت بەڕووی دەرەوەدا، بەو جۆرەی کە دەرکەوێت، له‌ په‌یوه‌ند به‌ دەوڵەتانی دیکە، بۆ ڕەوایەتیدان بەبوونی خۆی، جۆره‌ دوژمنایه‌تییه‌کی ده‌ستکرد دروست دەکات، هه‌روا له‌ ناوه‌وه‌ش ڕا، وەك مەرجی سەرەکی مانەوەی، کۆمەڵگە بەسەر هۆز و توێژ و چینه‌کاندا دابەش دەکات. گه‌شه‌ی بیرۆکراسی بۆلشه‌ڤیکی له‌ ڕوسیا، له‌ژێر نێوی دیکتاتۆری پڕۆلیتاریا که‌ هیچ کات، بێجگه‌ له‌ دیکتاتۆری تاقمێکی بچووك به‌سه‌ر پرۆلیتاریا و ته‌واوی خەڵکی ڕوسیادا، شتێکی دیکە نه‌بووه‌تەنیا نموونه‌یه‌کی تازەیە له‌ ئه‌زموونه‌ کۆنە مێژووییه‌کان، که‌ بێئەژمار هه‌موو جارێك خۆی دووباره‌ کردووه‌ته‌وه‌. ئەم چینە سه‌روه‌رە تازەیە، که‌ تاکو ئه‌وڕۆکه‌ به‌ خێرایی به‌ره‌و ئاریستۆکراسییەکی نوێ گەشە دەکات، به‌ هه‌مان ڕۆشنی، که‌ چین و توێژە بەرتەرەکان لە وڵاتانی دیکە له‌ جەماوەری خه‌ڵك جیان، له‌ جەماوەری جوتیاران و کرێکارانی ڕوسیه‌ جیا بووەته‌وه‌. ئه‌م باره‌ هێشتاکە تواناپروکینتر ده‌بێت، کاتێك که‌ دەوڵەتی سه‌رکوتگه‌ر، مافی سکاڵاکردنی چینه‌کانی خواره‌وه‌ لە بارودۆخی جێگیر ڕەت بکاتەوە و هه‌ر ناڕه‌زایه‌تی ده‌ربڕێنێك بە مه‌ترسییەك بۆ سەر گیانیان تەواو بێت.

به‌ڵام تەنانەت پلەیەکی بەرزتریش لە یه‌کسانی ئابووریی، له‌وه‌ی که‌ له‌ ڕوسیا بوونی هەیە، ناتوانێت مسۆگه‌رییه‌ك بێت، له‌ به‌رامبه‌ر نادادوه‌ری ڕامیاریی و کۆمه‌ڵایه‌تیی. به‌ ته‌نیا یه‌کسانی ئابووری، ناکاتە ئازادی کۆمه‌ڵایه‌تی. ڕێك هه‌ر ئه‌م خاڵه‌یه‌، که‌ هیچ یه‌ك له‌ فێرگە سۆشیالیستییه‌ دەسەلاتگەراکان لێی تێنه‌گه‌یشتوون. لە زینداندا، لە تەکیەدا (الدير – cloister) ، یا سەربازگەکاندا پلەیەکی بەرز لە یەکسانی ئابووریی بەدی دەکرێت، هەروەك چۆن گشت زیندانیان لە زیندانێکدا، هەمان سەرپەنا، هەمان خواردن، هەمان پۆشاك (uniform) و هەمان ئەركیان بۆ دیاری دەکرێت. ده‌وڵه‌تی کۆنی ئینکا (Inca) له‌ پێرۆ و ده‌وڵه‌تی یەسوعی (Jesuit) له‌ پاراگوای، دابینکاری یه‌کسانی ئابوورییان بۆ هه‌موو دانیشتوانیان، وەك سیستەمێکی جێگیر، دابین کردبوو، به‌ڵام له‌ته‌ك ئه‌وه‌شدا، لەوێدا دڕندەترین سه‌رکوتگری سەروەر بوو و مرۆڤ وەك ڕۆبۆت کایەی دەستی سەران بوو و هیچ کارایی لەسەر بڕیارەکانی نەبوو. بەبێ هۆ نه‌بوو، که‌ پرۆدۆن لە سۆشیالیزمی بێ ئازادیدا، خراپترین شێوە لە شێوەکانی کۆیله‌تی بەدی دەکرد. ئارەزووی دادپه‌روه‌ری کۆمه‌ڵایه‌تیی، ته‌نیا کاتێك ده‌توانێت به‌ دروستی پەرەبسێنێت و کارایی دابنێت، که‌ هه‌ستی ئازادیخوازیی و لێپرسراوه‌تی له‌ مرۆڤدا گه‌شه‌ بکات و پشتی پێ ببەستێت. به‌ واتایه‌کی دیکە، سۆشیالیزم یا ئازادیخوازانەیە یا هەر بوونی نییە. له‌ بەفەرمیناسینی ئەم ڕاستییەدا، به‌ڕاستی و قوڵی بەڵگەکانی دروستی ئه‌نارکیزم ده‌گه‌ین.

ده‌زگه‌کان له‌ ژیانی کۆمه‌ڵگه‌دا هەمان کار دەکەن، که‌ ئه‌ندامه‌ فیزیکییه‌کان لە گژوگیا و گیانداراندا ئه‌نجامی ده‌ده‌ن، ئه‌وان ئه‌ندامەکانی جه‌سته‌ی کۆمه‌ڵگه‌ن. ئه‌ندامه‌کان به‌ شێوەی خۆسەرانە گەشە ناکه‌ن، به‌ڵکو بنەڕەتیان بۆ هه‌ندێك پێداویستی دیاریکراوی دەوروبەری مادیی و کۆمەڵایەتیی دەگەڕێتەوە. گۆڕانی هه‌لومه‌رجی ژیان، گۆڕانی ئه‌ندامەکان بەرهەم دەهێنێت. به‌ڵام ئه‌ندامـێك، هه‌میشه‌ ئه‌رکێكی دیاریکراو یا پەیوەندیدار ئەنجام دەدات، که‌ لەپێناو ئەنجامدانیدا گەشەی کردووە. هەروەها هەر لەتەك ئەوەی کە چیدی ئەرکەکەی بۆ بوونەوەرەکە پێویستی نامێنێت، بەرە بەرە لەنێو دەچێت یا دەگەڕێتەوە دۆخە سەرەتاییەکەی.

هه‌مان شت بەسەر ده‌زگه‌ کۆمه‌لایه‌تییه‌کاندا دەگونجێت. ئه‌وانیش، به‌ شێوەیەکی خۆسەرانە دروست نابن، به‌ڵکو بۆ دابینکردنی پێداویستی دیاریکراوی کۆمه‌ڵایەتی دێنە بوون. هەر لەم ڕێگەیەوە دەوڵەتی هاوچەرخ گەشەی کردووە، پاش ئەوەی که‌ بەرتەرییە ئابوورییەکان و دابه‌شبوونە چینایه‌تییەکان و لەتەکیدا یەکانگیر بوون، دەستی بە بەرجەستەکردنی هەرچی زیاتری خۆی لە چوارچێوەی سیستەمی کۆمەڵایەتیی کۆندا کرد. چینه‌ دارا تازه‌ دروستبووه‌کان پێویستییان به‌ ئامرازی ده‌سه‌ڵاتی ڕامیاریی هه‌بوو، بۆ ئەوەی پارێزگاری له‌ بەرتەرییە ئابووریی و کۆمه‌ڵایه‌تییەکانی خۆیان لە بەرامبەر جه‌ماوه‌ری خه‌ڵکدا بکه‌ن. به‌م جۆره‌ هه‌لومه‌رجی کۆمه‌ڵایه‌تیی گونجاو بۆ گەشەکردنی ده‌وڵه‌تی هاوچەرخ، وه‌ك دەزگەی ده‌سه‌ڵاتی ڕامیاریی، بۆ سه‌رکوتکردنی چینە ناداراکان و ژێرچەپۆکخستنیان پێكهات: ئەم ئەرکە هۆی سەرەکی بوونییەتی. لە ڕەوتی گەشەکردنە مێژووییەکەیدا شێوه‌ دەرەکییەکانی گۆڕانیان به‌سه‌ردا هاتووه‌، به‌ڵام هەردەم ئەرکەکانی وەك خۆیان ماوه‌ته‌وه‌. تەنانەت بەردەوام خۆیان بەو ئەندازە فراوانکردووەتەوە، کە پشتیوانگەرانی خوازیاریبوون، کە خۆیان لە بواری چالاکییە کۆمەڵایەتییەکانی دیکەدا بخەنە گەڕ. ڕێك به‌و جۆره‌ی که‌ ناتوانرێت کارکردی ئه‌ندامێکی ژیان خۆسەرانه‌ بگۆڕدرێت، بۆ نموونه‌، که‌س ناتوانێت به‌ چاوانی ببیستێت یا به‌ گوێیه‌کانی ببینێت، هه‌رواش له‌ توانای هیچ که‌سێکدا نییه‌، بتوانێت بە حەزی خۆی دەزگەی چه‌وسانه‌وه‌ی کۆمه‌ڵایه‌تی، [دەوڵەت]، بگۆڕیت بە ئامرازی ڕزگارکردنی چه‌وساوان.

ئه‌نارکیزم ڕێگه‌چاره‌ی ئامادەکراوی هه‌موو گرفته‌ مرۆییه‌کان نییه‌، یا ئوتۆپیای نه‌زمی کۆمه‌ڵایه‌تی بێ که‌موکوڕیی نییە (به‌و شێوەی کە زۆر جار ناوبراوە)، لەو کاتەوەی، بەپێی بنچینەکانی، هەموو نەخشەڕێژیی و چەمکە بێچەندووچوونەکان ڕەتدەکاتەوە، باوه‌ڕی به‌ هیچ ڕاستییه‌کی بێچه‌ندوچوون یا هیچ دوائامانجێکی دیاریکراو بۆ پێشکه‌وتنی مرۆڤایەتی نییه‌، به‌ڵکو باوه‌ڕی به‌ پێگەیینی (الكمال– perfectibility) ناکۆتای شێوازە کۆمه‌ڵایه‌تییەکان و هه‌لومه‌رجەکانی ژیانی مرۆڤ هه‌یه‌، که‌ هه‌رده‌م له‌ دووی شێوەی باڵاتری خۆدەربڕینن و لەبەر ئەم هۆیە، هیچ که‌س ناتوانێت هیچ پێناسەیەكی کۆتایی یا ئامانجێکی دیاریکراویان بۆ دەستنیشان بکات. ترسناکترینی شێوه‌کانی ده‌سه‌ڵات ڕێك هه‌ر ئه‌وه‌یانه‌، که‌ هەردەم هه‌وڵ دەدات بە زۆر هەمەڕەنگی شێوه‌کانی ژیانی کۆمه‌لایه‌تی له‌نێو چوارچێوەی دیاریکراو و بنەمای (قواعد-norm) تایبەتدا بیگونجێنێت. هه‌رچەندێك لایه‌نگرانی خۆیان به‌ به‌هێزتر بزانن، هەوڵدەدەن هەرچی زیاتر بوارەکان ژیانی کۆمه‌ڵایەتی بخه‌نه‌ خزمه‌تی خۆیانه‌وه‌. کارایی له‌سه‌ر کارکردی گشت هێزه‌ ڕۆشنبیرە داهێنەرەکان گه‌وجگه‌رانه‌تر ده‌بێت و لە هەمووی خراپتر کارایییەتی لەسەر پێشکه‌وتنی هزریی و کۆمه‌ڵایه‌تی و پێشبینی سەردەمی ئێمە، بە ڕۆشنییەکی ترسێنەرەوە نیشانی دەدات، کە بۆی هەیە چ دێوودرنجێکی ترسناکی هۆبز لێڤیاسان (Thomas Hobbes’ Leviathan) گەشە پێبدرێت. زاڵبوونی ته‌واوەتی ده‌زگه‌ی ڕامیاریی به‌سه‌ر هۆش و جه‌سته‌ی مرۆڤه‌کان و لە قاڵبدانی تێڕوانین و هه‌ست و ڕه‌فتارە مرۆییەکاندا، تەنیا به‌پێی بنەما سەپاوەکانی سه‌روه‌ران و دواجار مراندنی گشت کولتورە هزرییە ڕاستینەکان، مەیسەر دەبێت.

ئه‌نارکیزم ته‌نیا دان بە واتای ڕێژه‌یی بۆچوونه‌کان، دەزگەکان و هه‌لومه‌رجه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کاندا دەنێت. هەر لەبەرئەوەیە، کە سیسته‌مێکی کۆمه‌ڵایه‌تی خۆداخەر و و جێگیر نییه‌، به‌ڵکو ئاراستەیەکی دیاریکراوە له‌ گەشەی مێژوویی مرۆڤایەتیدا، که‌ بەپێچەوانەی دەمڕاستی هزری گشت دەزگە ئایینی و ڕامیارییه‌کانەوە، لەپێناو گەشەی ئازادانەی به‌ربه‌ستنەکراوی تاکەکان و هێزه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان تێده‌کۆشێت. هەروەها لای ئەنارکیستەکان ته‌نانه‌ت ئازادیش ڕێژەییە نه‌ك چه‌مکێکی بێچه‌ندوچوون، بەو پێیەی، کە به‌رده‌وام تێده‌کۆشێت ڕەهەندەکانی فراوانتر بکات و لە ڕێگەی جۆراوجۆرەوە کارایی لەسەر بازنەکانی دیکە دابنێت. بۆ ئه‌نارکیستەکان، ئازادی چه‌مکیکی ئەبستراکتی فیلۆسۆفیی نییه‌، به‌ڵکو توانایەکی بەرجەستەی زیندوویە، بۆ بەدیهێنانی پەرەپێدانی تەواوەتی هەموو توانایی و بەهرەکانی گشت مرۆڤێك، که‌ سروشت پێی به‌خشیوە، تاوەکو لەبواری کۆمه‌ڵایەتییدا بیانخاتە گەڕ. ئەم گەشەی سروشتییانەی مرۆڤ چەندێك کەمتر لەلایەن دەستەمۆگەرانی کلیسایی و ڕامیاریی دەستیتێوەربدرێت، که‌سێتی تاکه‌کان کارامه‌تر و هاوسه‌نگتر ده‌بێت و لەوەش زیاتر ئاستی هوشیاری کۆمه‌ڵگه‌ پەرەدەسێنێت. له‌به‌ر ئه‌م هۆیەیه‌، که‌ هه‌موو سه‌رده‌مە ڕۆشنبیرییە گەورەکان لە مێژوودا، سه‌رده‌می لاوازیی ڕامیاری بوون، لەبەرئەوەی سیسته‌مه‌ ڕامیارییه‌کان هه‌میشه‌ لەسەر بنەمای میکانیکی دامەزراون نەك گەشەی ئۆرگانیکی هێزە کۆمەڵایەتییەکان. ده‌وڵه‌ت و ڕۆشنبیری دژەبەیەکن، لەتوانادا نییە پێکه‌وه‌ بگونجێندرێن. نییتشه‌ (Nietzsche)، که‌ ئه‌نارکیست نه‌بوو، زۆر بە ڕۆشنی دانی بەمەدا نا، کاتێك کە نووسی سەرەنجام هیچ که‌س ناتوانێت زیاتر له‌وه‌ی که‌ هه‌یه‌تی، خه‌رج بکات. ئه‌مه‌ بۆ تاکه‌سه‌کانیش هەر وایە، بۆ نه‌ته‌وه‌کانیش هەر وایە. ئه‌گه‌ر کەسێك خۆی بخاتە پێناو دەسەڵات، لوتکەی ڕامیاری، کشتکاری، بازرگانی، پارلامانتاریزم یا کاروباری سه‌ربازی– ئه‌گه‌ر کەسێك‌ ئەو هەمووە هۆکارانە، پەیگیری و ویست و خۆسەروەری (self-mastery) بخاتە لاوە، تاکو خودێکی ڕاستەقینە بۆ شتێك پێکبهێنێت، ئیدی بۆ شتەکانی دیکە هیچی نییە. کولتوور و ده‌وڵه‌ت بوار نەدەن لەو بارەوە، که‌س بخەڵەتێتدوژمنی یه‌کدین: دوڵه‌تی کولتووری تەنیا بیرۆکەیەکی هاوچه‌رخه‌. یەکیان لەسەر ئەوی دیکەیان دەژی، یەکیان لەسەر حسابی ئەوی دیکەیان پەرەدەسێنێت. هه‌موو سه‌رده‌مه‌کانی هەڵکشانی [پڕشنگداری] کولتوور، سه‌رده‌می داکشانی [پوکانەوەی] ڕامیاریین. هه‌رچییه‌ك لە هەستی کولتوورییدا گەورە [پڕشنگدار] بێت، ناڕامیارییه‌، بەڵکو دژه‌ ڕامیارییشه‌“.

له‌ هەر شوێنێك کارای ده‌سه‌ڵاتی ڕامیاری له‌سه‌ر هێزه‌ داهێنه‌ره‌کانی کۆمه‌ڵگه‌ تا کەمترین ئاست کەم بکرێتەوە، لەوێدا ڕۆشنبیری به‌باشترین شێوە پەرەدەسێنێت، چونکه‌ سەروەری ڕامیاریی هه‌میشه‌ هەوڵ بۆ یه‌كجۆرکردن دەدات و ده‌خوازێت هه‌موو لایه‌نێك لە لایەنەکانی ژیانی کۆمه‌ڵایه‌تی بخاته‌ ژێرڕکێفی خۆی. لێرەدایە، کە ده‌سه‌ڵاتی ڕامیاریی ده‌که‌وێته‌ ناکۆکییه‌کی بێچەندوچوون لەبەرامبەر چاوەڕوانییە پەرەپێدەرە کولتوورییە ئافه‌رێنه‌ره‌کاندا، که‌ هەردەم لە گەڕاندان بەدوای شێوە و مەیدانی نوێی چالاکی کۆمەڵایەتی و ئازادی دەربرین وزۆرێکی دیکە فرەلایەنی و ئاڵوگۆڕی به‌رده‌وامی شته‌کان، پێویستییەکی زیندوون بۆ کۆمەڵگە، بەهەمان ڕادەی پێویستبوونی فۆرمە بەستووەکان [نەگۆڕەکان]، ڕێنوێنییە مردووەکان و سەرکوتی بیرۆکەکان بۆ پارێزگاری لە دەسەڵاتی ڕامیاریی. هه‌موو کارێكی سه‌رکه‌وتوو، کارایی لەسەر ئارەزوومەندی بۆ هەڵکشان [پێگەیین] زیاتر و سروشی قوڵتر دادەنێت، هه‌ر فۆرمێکی نوێ دەبێتە مژەدەری ئەگەری پێشکه‌وتنی نوێ. به‌ڵام ده‌سه‌ڵات هه‌رده‌م هه‌وڵ ده‌دات شته‌کان به‌و جۆره‌ی که‌ هه‌ن، بە خەیاڵ ئاسوودەییەوە لەنگەرخستوو، بیانهێڵێته‌وه‌. بە درێژایی مێژوو، ئه‌مه‌ هۆکاری گشت شۆڕشه‌کان بووە. دەسەڵات تەنیا خەریکی وێرانگه‌رییه‌، هه‌رده‌م لە هەوڵی یەخسیرکردنی هەموو دیارده‌یەك لە دیاردەکانی ژیانی کۆمەڵایەتی بووە، لەنێو کۆتوبەندی بنەماکانیدا. دەربرینی هزریی دەسەڵات دۆگمایەکی مردووە، فۆرمە فیزیکییەکەی هێزیکی دڕەندەیە. ئه‌م گه‌وجییەی ئامانجەکانی، هەروا مۆری خۆی له‌ نوێنه‌رانی ده‌دات و به‌ زۆری دەیانکاتە گه‌مژه‌ و دڕنده‌، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌رچی لە بنەڕەتدا خاوه‌نی باشترین بەهرە بوو بن. که‌سێك که‌ بە بەردەوامی هه‌وڵبدات بەزۆر هەموو شتێك بترنجێنێتە نێو سیستەمی میکانیکییەوە، دواجار به‌خۆشی ده‌بێت بە ده‌زگه‌یه‌ك و هه‌موو هه‌سته‌ مرۆییه‌کانی له‌ ده‌ست ده‌دات.

هه‌ر له‌م تێگه‌یشتنه‌وە بوو، که‌ ئەناکیزمی هاوچەرخ له‌دایك بوو و هێزی ئاکاریی خۆی خستەڕوو. ته‌نیا ئازادی ده‌توانێت لە کاری گه‌وره‌دا سروشبەخشی مرۆڤ بێت و ئاڵوگۆڕی هزری و کۆمه‌ڵایه‌تی بێنێتە بوون. هونه‌ری کەسی فەرمانڕەوا، هیچ کات هونه‌ری فێرکردن و سروشبەخشین نەبووە بۆ ڕێکخستنی نوێی ژیان. ناچارییەکی دڵتەنگگەرانە، که‌ [هونەری فەرمانڕەوایی] ده‌یسه‌پێنێت، ته‌نیا فەرماندانێکی سه‌ربازیی بێگیانە و هه‌ر جۆره‌ داهێنانێك له‌ ده‌می له‌دایکبووندا لەبار دەبات و تەنیا کۆیلە باردەهێنێت، نەك کەسی ئازاد. ئازادی کرۆکی ژیانه‌، هێزی به‌ره‌وپێشبه‌رە لە هه‌موو په‌ره‌سه‌ندنە هزریی و کۆمه‌ڵایەتییەکاندا، ئافەرێنەری هه‌موو ئاسۆیەکی نوێیە بۆ داهاتووی مرۆڤایەتی. ئازادی مرۆڤ له‌ به‌هره‌کێشی ئابووریی و سەرکوتی هزریی و ڕامیاریی، کۆمه‌ڵایه‌تی، که‌ له‌ فیلۆسۆفی ئه‌نارکیزمدا لە بەرزترین ئاستدا دەربڕدراوە، مەرجی یەکەمی گەشەکردنی باڵاترین کولتووری کۆمەڵایەتی و مرۆڤایه‌تی نوێیه‌.

* ئەم وەرگیانە لەتەك دەقە ئینگلیزییەکەی بەراورد کراوە..

سەرچاوەی دەقە ئینگلیزییەکەی :

http://theanarchistlibrary.org/HTML/Rudolf_Rocker__Anarchism_and_Anarcho-Syndicalism.html#toc1

سەرچاوەی دەقە ئاڵمانییەکەی : http://www.anarchismus.at/txt2/rocker4.htm

سەرچاوەی دەقە فارسییەکەی : http//khushe.org ، بەداخەوە لە ئیستادا ئەم سایتە نەماوە.

Mêjûy fîlosofî enarkîzm le lao tse “Lao-Tse”we ta kropotkîn

Nûsînî: rudollf roker

Û. Le farsîyewe:

Bîroke enarkîstîyekan le hemû serdeme mêjûyyekanda berçaw dekewn. Le endêşey hekîmî çînî lao- tse (wane û rêgey rast- The Course and The Righit Way) û fîlosofanî dwatrî yonanî û hêdonîstekan (Hedonistis) û sînîkekan (Ciynicis ) û peyrewanî dîkey layengirî ”mafî sruştî”, betaybet le endêşey zêno (Zeno) binyatnerî qutabxaney rewaqî (The Stoic ) û neyarî eflatun da, şwênpay em fîlosofîye bedî dekrêt. Em derbrrînane le wane ‘îrfanîyekanî karpokratîs le (eskenderye) da hatûn û karayî berçawyan leser hendêk araste krîstîyekanî sedekanî nêwerast le ferense, allman, îtalya, holend û îngland hebuwe, ke be zorî rûberrûy tunditrîn sza debûnewe. Le mêjûy çaksazîyekanî (bohêmyayî) da, pîter çêlkîskî (Peter Chelcickiy) bewperî twanawe piştîwanî lem bawerre kird û le pertukekey xoyda “pakîy bawerr”, heman hellsengandinî beramber dewllet û klîsa xisterrû, ke çend sede paştir tolistoy bewe geyişt. Le nêwan mrovdostanî dîkeda, rabêlays (Rabelais)îş dyare, le pyahelldanî şarî xoşbextî (Theleme Gargantua)da wênayek le jyan dexaterrû, ke le gişt kotubendekanî serwerî azad buwe. Le nêw layengranî dîkey endêşey azadîxwazîda, detwanîn nawî lu butye (La Boetie) , sîluyan marşal Syilvain û le hemuwan berçawtir, dîdrut Diderot nawberîn, ke nûsîne dreşawekanî nîşaneyekin le endêşey azadbûnî le her core demargîrîyekî serkutgerane.

Le heman katda, peresendinî çemkî enarkîzm le mêjûy tazeda têgeyîştinêkî roşintrî be jyan bexşî û wellamdanewekî destebecê bû be rewtekanî geşey komellayetî ke le sedekanî dwatrî mêjûda hatne arawe. Bo yekemîn car eme lelayen wilyem guduyn (1756-1836)ewe le nûsîne serincrakêşekeyda (lêkollîneweyek lemerr yeksanî ramyarî û karayî leser xoşbextî û bexterwerî giştî (lenden 1793)da encam dra. Detwanîn bllêyn karekey goduyn, berhemî pêgeyînî drêjmawey çemke radîkalle ramyarîy û komellayetîyekanî îngland bû, ke le corc buçananGeorge Buchanan destipêdekat û le rîçard hokerrichard Hooker, gêrard wînistanlî Gerard Winistanley, algêrnon sîdnî Algernon Sidney, can lokJohin Locke, robêrt walasRobert Wallace, can blêrizJohin Bellers, be cêrmî bêntam Jeremiy Bentham, cozîf prîstilîJoseph Priestley, rîçard prays Richard Price û tomas payn Thomas Paine degat.

Goduyn zor be roşnî ewey xisterrû, ke hoy xrapkarîye komellayetîyekan, le şêwekanî dewlletda nîye, bellku le bûnî xudî dewlletdaye. Herweha ewey xisterrû, ke mrov natwanêt azadane û be şêweyekî sruştî letek yekda bjîn, bebê ewey merce aburîye pêwîstekan bo em mebeste dabîn bikrên û hîç kes nekewête behrekêşî kesanî dîke; ewey ke zorbey qsegeranî radîkalîzmî ramyarî le astîda be tewawî çawyan nûqandibû. Lem ruwewe bû,ke dwatir naçarbûn berterî fretir be dewlletêk bden, ke le seretada deyanuyist bo layenî kem berteskî bkenewe. Bîrokey guduyn lemerr komellgey bê dewllet, xawendaryetî komelayetî (hemuwanîy hawbeşî) zewî û amrazekanî berhemhênanî leberçaw degrit û piştî be jyanî abûrîy azadaney berhemhêneran le herewezîyekanda debest. Bîrokekey goduyn karayyekî frawanî leser nêwende pêşketuwekanî krêkaranî îngland û beşe fre krawekanî roşnibîranî lîbrall hebû. Le hemûy gringtir, beşdarî wî bû le bzûtnewey nopay soşyalîstî (îngland)da, ewey ke dwatir peresendinî berçawî le karekanî robêrt oênRobert Owen, con grey Johin Gray û wilyam tomson William Thompson da lexo girt û bo maweyekî drêj ruxsarêkî aşkray azadîxwazaney wehay le xo nîşan da, ke soşyalîstekanî allman û wllatanî dîke hîçkat neyanbû.

Herweha soşyalîstî ferensî, çarliz forye (1772 – Charles Fourier 1832)şi lem meydaneda karayî danawe û pêwîste lêreda letek têorîyekey lemerr serincrakêşî kar, wek yekêk le pêşrrewanî hizrî azadîxwazane roşnayî bxeyne ser.

Bellam kesêk ke karayî fretrî leser peresendinî têorî enarkîstî dana, pîyer juzêf prodon (1809- Pierre Joseph Proudhon 1865) bû. Yekêk le lêhatûtrîn û peygîranetrîn nûseranî fre layenî soşyalîzmî hawçerx bû. Prodon be qullî roçûbuwe jyanî hizrî û komellayetî serdemî xoy û eme karayî leser hellwêstî wî le ser wellamdanewe beher pirsêk danabû. Leber ewe dawerîkirdin leser wî leser binçîney pêşnyare kirdeyye taybetekanî, pêşnyargelêk ke wek wellamdanewe be pêdawîstîyekanî ew sate seryan helldawe, wek ewey dwatir hendêk le layengranî pêyhestan, karêkî nabecêye. Lenêw zorbey bîryaranî soşyalîstî ew serdemeda, ew tenya kesêk bû, ke hoy nalebarîy komellayetî be qulltirîn şêwe têgeyiştbû û lew barewe rwangey frawantirî hebû. Ew bêpêçupena djî hemû sîsteme destkirde komelayetîyekan bû û le geşey komellayetîda arezûmendîy hemîşeyî bo şêwe nwê û ballakanî jyan komellayetî û hizrî bedî kird; pêywabû ke em geşekirdne natwanêt pabendî hîç formollbendîyekî ebistrakt (abistract)î dyarîkraw bêt.

Prodon berhellsitî karayî sunetîy jakobîn (Jacobin)î kird, ke ballî beser hizrî dîmukratekanî ferense û zorêk le soşyalîstekanî ew serdemeda kêşabû, beheman peygîrîyewe destitêwerdanî dewllete nêwendîyekan û çepawillgerîy abûrî le rewtî sruştîy berewpêşçûnî komellayetîda retdekirdewe. Bo ew rizgarkirdnî komellge le rîşallî ew dû wereme (sirgane), erkî serekî şorrşî sedey nozdehem bû. Prodon kumonîst nebû. Ew xawendarêtî wek berterîderî behrekêşî retdekirdewe, bellam danî be xawendarêtî amrazekanî berhemênanda bo hemuwan dena, ke têyda le rêy rêkewtinnamey azadewe grupe pîşesazîyekan karayî leser yekdî dadenên, ta ew cêyey ke ew mafe nebête hoy behrekêşî kesanî dîke û berhemî karekeş be şêweyekî tewaw bixrête berdest endamanî komellge. Weha komelleyek leser bnemay harîkarî beramberane (alluwêrîy), behremendîy hemuwanî le mafî yeksan û gorrînewey xizmetguzarîye komelayetîyekan, dabîn dekat. Mawey nêwencî karî pêwîst bo berhemhênanî her berhemêk debête pêwerî nirxekey û pêkhênerî bnemayek bo alluwêrî beramberaney berhemekanî kar. Bemcore sermaye le hêzî cêkewte û asayî xoy bêbeş debêt û beşêweyekî tewaw pabendî karkirdî kar debêt. Hel bo hemuwan derrexsênêt, ke ber be sûdwergirtin lêy wek amirzay behrekêşî, bigrin. Weha şêweyek le abûrî hercore dezgeyekî serkutgeraney ramyarîy dekate ştêkî zyade û napêwîst. Komellge degorêt bo koy komîwnîtîye azadekan, ke karubarekanî xoyan bepêy pêdawîstî rêkdexen. Lelayen xoyanewe ya be hawbeşî letek ewanî dîke encam deden û lewêda azadî be watay yeksanî letek azadî kesanî dîke dêt, nek berteskgerewey, bellku wek asayîşparêzî û piştîwanîgerî debêt. “Herçendî takekan azadtir, serbesttir û amadetir bin, bo komellge baştre”.

Rêkixraweyî fêdralîzm, ke prodon dahatûy nzîkî mrovî têda debînî, hîç bertengîyekî dyarîkrawî leberdem letwanadabûnî geşesendne dahatûyyekan dananêt û frawantirîn zemîne bo hemû core çalakîye takîy û komellayetîyekan derexsênêt. Le xallî destipêkî fîdrasyonewe, prodon be heman şêwe djayetî amancî kotayî yekêtîye ramyarîy û neteweyyekanî nasîwnalîzmî taze pagritûy ew serdeme dekat, ke kesanî nawdarî wek mazînî Mazzini, garîbaldî Garibaldi, lêlêwîllelewel û kesanî dîke qsegerî bûn. Lem barewe, ew zor le hawrrê hawçerxekanî roşintir sruştî rasteqîney nasîwnalîzmî denasî. Prodon karayyekî zor berçawî leser geşey soşyalîzm dana, betaybet le wllatanî latîn.

Bîrokegelî le corî têrrwanîne abûrîy û ramyarîyekanî prodon, lelayen layengranî benaw (enarkîzmî takgera)î wek wek cusye warinJosiah Warren , stêfan pêrll andirêwsiStephen Pearl Andrews , wîlyam bî. Grîn William B. GReene , lîsander spunerLiysander Spooner , bênyamîn tukerBenjamin R. TUcker , ezra hêyûd Ezra Heywood , fransîs dî. Tandî Francis D. TAndiy û zorêkî dîkeewe le emerîka pagendeyan bo dekra û pereyan pêdedra, herçende hîç yek lewane neyantwanî bgene dûrbînî rwangey prodon. Taybetmendîy azadendêşî em fêrgeye ew rasteye, ke zorbey bîryaranî ew fêrgeye, bîroke ramyarîyekanyan le (prodon)ewe wernegritûn, bellku le sunetî lîbralîzmî emerîkayyewe hatûn, be corêk ke tuker detwanêt pagendey ewe bkat, ke ”enarkîstekan pêşenganî dêmokrate (cêfirson Jefferson)îyekanin”.

Yekêk le derbrrîne bêwênekanî bîroke azadîxwazekan, detwanrêt le pertûkekey makis ştîner (yohan kaspar şmîtJohanin Kaspar Sichmidt 1806 – 1856) tak û xawendarîyetîyekey (Der Einzige und sein Eigentum)da, bedest bhênrêt, ke zor zû feramoş kra û karayyekî wehay leser bzavî enarkîstî danena. Pertûkekey ştîner fretir karêkî fîlosofîye, ke şwênpay wabesteyî mrovî bewanewe ke pêyandewtirêt desellate ballakan le hemû rêge pêçawpêçekanîyewe hellgirtuwe, hîç sllî le nîgarkîşanî bedestihênrawe zansitîyyekan le rêgey lêkollînewewe, nekrid. Em pertûke yekêke lew yaxîbûne agahane û beenqestane, ke rêz bo hîç uturîtek dananên, herçende bedesellatîş bêt. Herweha leberewe be tewawî hêzîyewe xwazyarî serbexoyî bîrkirdneweye.

Enarkîzm tîn û wzey şorrşigêrraney, le mîxaîl bakunîn ( Michael A. BAkunin 1814-1876) wergirt, ke bîrokekanî be fêrkarîyekanî prrodon piştestûr bûn, bellam le bwarî abûrîda perey pêdan, katêk ke şanbesanî ballî fîdralîstî nêwneteweyî yekem, bangewazî bo xawendarêtî gelyane (bekomell)î zemîn û amirzekanî dîkey berhemhênan kird û xwazyarî berteskkirdnewey mafî xawendarêtî taybetî bû, tenya bo berhemî karî kesîy. Herwa (bakunîn)îş neyarî komunîzm bû, ke le serdemî ewîşda, taybetmendîyekî fre deselatgerayaney hebû, wek ewey ewrroke le bolşevîzimda xoy nîşan dedatewe. – Bakunîn lew barewe delêt: “min komunîst nîm, çunke komunîzm gişt hêzekanî komellge le dewlletda yekdexa û bexoy hellyandeluşêt; leber ewey ke benaçarî berew kokirdnewey gişt darayyekan le destî dewlletda mildenêt, le katêkda ke min xwazyarî lenêwbirdnî tewawetî binçînekanî deselatgerayî û çawdîrîy mîrayetîm, ke taweku ewrroke, lejêr pagendey morralîkirdin û şaristanîkirdinda, xellkî le koylayetîda ragirtuwe û behrekêşîy lê dekat”.

Bakunîn şorrşigêrrêkî peygîr bû û bawerrî be çareserî dostane û aştîxwazaney kîşekanî nêw komellge nedekrid. Ew lewe têgeyiştbû, ke çîne fermanrrewakan, kwêrane û sersextane ber be her letwanadabûnêk bo ceêbecêkirdnî çaksazîye komelayetîye gewrekan degrin, boye tenya rêgeçarey le şorrşî komellayetîy nêwneteweyîda debînî, ke le twanayda heye gişt damudezgekanî desellatî ramyarîy û behrekêşî abûrîyî lenêw berêt û le cêy ewanda fêdrasyonî encumene azadekanî berhemhêneran û bekarberan bo dabînkirdnî pêdawîstîye rojaneyyekanî jyanyan, berpa bkat. Lewêwe, ke ewîş wek zorêk le hawserdemekanî, bawerrî be nzîkî rûdanî şorrş hebû, dillsozane hemû hêzî xoy xistbuwe pênaw yekêtî kesanî şorrşigêrr û azadîxwaz le nêwewe û derewey nêwneteweyî (înternasîwnal)î yekemda, ta leberamber dîktatorî ya her core geraneweyek bo helumercî pêşên, parêzgarî le şorşêk bkat, ke berrêweye. Lebereweye, ke detwanrêt le zor ruwewe, ew be binyatnerî bzavî enarkîzmî hawçerx bijmêrdirît.

Yekêkî dîke le têorîdarêjere nasrawekanî enarkîzm, pêter kropotkîn (Peter Kropotkin 1842-1921)bû, ke xoy bo bekarbirdnî destkewtekanî zansitî sruştî hawçerx lepênaw peredan be çemkî komellnasîyane (sociological)î enarkîzm, terxan kirdbû. Ew le pertûke dahêneranekeyda ”harîkarî beramberane – hokarî geşekirdin”, be xistnerrûy bellgekanî xoy, djî daruynîzmî komelayetî (Social Darwinism) westayewe, ke layendigranî hewllyan deda besudwergirtin le tîorî daruynî -mlimlanê lepênaw manewe (the Sitruggle for Existence), ewe bselmênin, ke cengî behêz beramber lawaz, yasayekî negorr (asnînî)î sruştîye û mrovîş degrêtewe. Le rastîda em çemke be tundî lejêr karayî rêrrew (mijhib)î maltus (Malthus)îda bû, ewey ”xiştekî jyan bo hemuwan bllawnekrawetewe û pêwîstyan nîye, tenya detwanin xoyan letek ew rastîyeda bguncênin”. Kropotkîn nîşanî da, ke weha têgeyiştnêk bo sruşt wek meydanî bêsnûrî ceng, tenya karîkatorêke le jyanî rasteqîne, le hawşanî cengî drrindane bo manewe, ke be çing û kellbe dekrêt, le sruştda arasteyekî dîkeyş heye, ke xoy le peywendî komellayetî core lawazekan û hewllî manewey corekan leser bnemay geşekirdnî xerîzî komellayetîy û harîkarîy beramberane rawestawe. Bem core, mrov aferênerî komellge nîye, belku komellge aferênerî mrove, leweda ke ew lew coraney ke ewyan lêwe hatuwe, xerîzey komellayetîy bo lepaş mawe, ew twanayey pêdebexşîwwe ke betenya le dewruberî yekemîda leberamber zallî cesteyî (fîzîkî) corekanî dîke parêzgarî le xoy bkat û pêşkewtinêkî çawerrwannekrawî ballatir msoger bkat. Emey duwemyan herwa ke le paşrrewî berdewamî ew coranda nîşandrawe, ke tyayanda hezî mlimlanêy manewe ta henûke beser yekemyanda, wate jyanî komellayetîda, zalltre û tenya pişt be hêzî cesteyî xoy debestêt. Em bîroke, ewrroke berdewam le astêkî frawanda le bwarî zansitî sruştî û lêkollînewe komellayetîyekanda pêşwazî zyatrî lê dekrêt, bo lêkollînewe lemerr geşekirdnî mrov, gişt dergekan berrûyda awella krawn.

Bepêy têrrwanînî kropotkîn, em rastîye tenanet le serkutgertirîn helumercda raste, ke fretir peywendîye kesîyekanî mrov letek hawcoranî, leser bnemay rêsa komellayetîyekan, rêkkewtinî azad û harîkarî beramberane encam dedrên û bebê ewane, jyanî komellayetî hergîz le twanada nedebû. Eger bem core nebuwaye, tenanet behêztirîn dezge sepênerekanî dewlletîş neyandetwanî nezmî komellayetî tenanet bo maweyekî kurtîş bparêzn. Sererray eweş, em şêwe sruştîyaney akar, ke le qullayî sruştî mrovewe serçawe degrin, taku emrrokeş behoy destêwerdanî berdewam û berencamekanî behrekêsî abûrîy û cêgîrîy mîrîyyewe, ke nwênerayetî şêweyekî drrindane le şêwekanî mlimlanêy manewe le komellgey mroyîda dekat, lekar dexrên, pêwîste şêweyekî dîke le şêwekanî harîkarî azad û yarmetî beramberane beserîda zall bbêt. Huşyarî lemerr lêprisrawetî kesîy û twanay hawderî letek kesanî dîke, ke gişt akare komellayetîyekan û gişt bîrokekanî yeksanî komelayetî drust deken, le sayey azadîda baştir geşe deken.

Herwek bakunîn, (kropotkîn)îş, şorrşigêrr bû. Bellam ew, wek êlîze rêklus (Elisee Reclus) û ewanî dîke, le şorrişda tenya qonaxêkî taybetîy prosîsî peresendinîy bedî kird, eweş katêk derdekewêt, ke hîwayekî nwêy komellayetîy le geşesendinî sruştîyaney xoyda berradeyek lelayen desellatewe bertesk bikrêtewe, ke pêş ewey wek hokarêkî nwê le jyanî mrovda bitwanêt kar bkat, naçar bêt be tundutîjî qawxe konekan bişkênêt.

Be pêçewaney harîkarîgerayî beramberaney prodon û komellgerayî (bakunîn)ewe, kropotkîn bangewazî bo xawendarêtî hawbeş kird, nek tenya amirzekanî berhemhênan, bellku herwa berhemekanî karîş, leberewey pêywabû le barî henûkeyî teknolocyada hîç pêwerêkî wird bo nirxandinî kar bûnî nîye. Bellam, lelayekî dîkeewe, be arastey awezgîraney şêwaze hawçerxekanî karewe, le twanada heye frawanîyekî rêjeyî bo hemû mrovêk dabîn bikrêt. Enarkîzmî komunîstî, pêş kropotkîn lelayen kesanî wek juzîf dêcak (Joseph Dejacque), êlîze rêklus (Elisee Reclus), karlo kafîyro (Carlo Cafiero) û kesanî dîkewe pêşnyar krabû , drewşawetrîn û bercestetrîn nmûney em hizre, ke lelayen zorîneyekî berçawî enarkîstekanî emrrowe pesend krawe, le karekanî (kropotkîn)da bû.

Lêreda pêwîste yadêkîş le lîo tolistoy ( Leo Tolistoy -1828-1910) bkeynewe, ke le mesîhyetî seretayî û leser binçînegelêkî morralîy ke le wanekanî încîlda hatûn, be bîrokey komelgey bêserwer geyişt.

Xallî hawbeşî hemû enarkîstekan xwazyarîy pêkhênanî komellgeyekî xallîye le hemû dezge ramyarîy û komelayetîye sepênrawekan, ke leberdem geşey mrovayetî azad da rêgrin. Lem çemkeda, nabêt harîkarîy beramberane, komellgerayî û komunîzm be watay sîstemî abûrîy daxraw leberçaw bgîrdirên, ke bwar bo pêşkewtinî zyatir û berdewam nahêllêtewe, bellku emane tenya amrazî abûrîyn bo parêzgarî le komellgey azad. Tenanet boy heye le hemû şêwekanî komellgey azadî dahatûda, şêwey cyawazî abûrî harîkarîy le pall yektirda hebin, lewêda her berewpêşçûnêkî komellayetî, pêwîste bo ezmûngîrî azadane û taqîkirdnewey kirdeyî şêwaze tazekan, le komellge azadî komîwnîtîye azadekanda hemû helêk le arada debêt.

Heman şit letek hemû şêwaze (method) corawcore enarkîzm deguncêt. Karî layengranî be dyarîkrawî, perwerde û amadekarîy hizrîy û derûnîy xellke bo rizgarkirdnî komellayetîyaney xoyan. Her hewllêk bo snûrdarkirdnî karayî pawangerî abûrîy û deselatî dewllet, hengawêke berew ketwarîybûnewey em amance. Hemû peresendinêkî rêkixrawe xobeşkarekan le bwarî corawcorî çalakîye komellayetîyekanda be arastey azadî kesîy û dadperwerîy komellayetî, huşyarî xellkî qulltir û lêprisrawetî komellayetîyan zyatir dekat û bebê emane, bedîhênanî hîç allugorrêkî komellayetîy le twanada nabêt. Zorbey enarkîstekanî em serdeme lew birrwayedan, ke weha allugorêkî komelayetîy çendîn sall dexayênêt û karî binyatnan û perwerdey pêwîste û bebê hellçûn û bargirjîyekî şorrşigêrrane ke ta henûke hemû berewpêşçûnêkî komellayetî afranduwe, bedîhatnî le twanada nîye, hellbete taybetmendî weha hellçûn û bargirjîyek be radey behêzîy berhellistyêkewe bestrawe, ke çîne fermanirwakan bo bergirtin le ketwartîbûnewey bîroke tazekan le xoyan nîşandeden. Heçendî baznekanî rêkxistnewey komellge be nawerrokî azadîxwazîy û soşyalîzmewe frawantir bin, janekanî le daykbûnî allugorrî komellayetîy le dahatûda kemtir û asantir debin. Tenanet şorrşekan detwanin tenya geşe be bîrokegelêk bden û pêbgeyênin, ke henûke bûnyan heye û buwete besêk le huşyarî mrov: bellam bexoyan natwanin bîrokegelêkî nwê, ya dunyayekî nwê le hîçewe bafrênin.

Pêş derkewtinî dewllete serapagîrekan le rusye, îtalya, allman û dwatir le purtugal û îspanya û hellgîrsanî cengî cîhanî duwem, rêkixrawe û bzavî enarkîstî le nzîkey zorbey wlatanda bûnyan hebû. Bellam wek hemû bzave soşyalsîtîyekanî dîkey ew serdeme, kewtûnete ber serkutî faşîzm û hêrşekanî supay allman û tenya twanîyan be nhênî bmênnewe. Le paş kotayî cengewe, hestanewey bzave enarkîstîyekan le gişt wllatanî ewrupay xorawayî ştêkî berçawe. Fîdrasyonî enarkîstanî ferense û îtalya yekem pêkhatinyan best, herweha enarkîstanî îspanya ke hîştake hezaranyan le dûrixrawgen û be zorî le ferense, belcîka û efrîkay bakûrî dejîn be heman kar hestan û her bew core rojname û govare enarkîstîyekan le zor wlatî ewrupa û emerîkay bakûr û başûrî bllaw dekrênewe.

Serçawey wergêrane farsîyekey: hittp://khushe.ir

Em wergêrrane letek deqe îngilzîyekey berawrid krawe..

Bo xwêndnewey deqe îngilîzîyekey:

hittp://theanarchistlibrary.org/HiTMiL/Rudolf_Rocker__Anarchism_and_Anarcho-Syindicalism.hitmil#toc2

Bo xwêndnewey deqe allmanîyekey : hittp://wwiw.anarchismus.at/tixt2/rocker4.htim

مێژووی فیلۆسۆفی ئه‌نارکیزم له‌ لائۆ تسه‌ «Lao-Tse»وه‌ تا کرۆپۆتکین

نووسینی: ڕودۆڵف ڕۆکه‌ر

و. له‌ فارسییه‌وه‌: هه‌ژێن

بیرۆکە ئه‌نارکیستییەکان لە هەموو سەردەمە مێژووییەکاندا به‌رچاو ده‌که‌ون. لە ئەندێشەی حەکیمی چینی لائۆتسە (وانە و ڕێگەی ڕاست– The Course and The Right Way) و فیلۆسۆفانی دواتری یۆنانی و هێدۆنیسته‌کان (Hedonists) و سینیکه‌کان (Cynics ) و پەیرەوانی دیکەی لایەنگری مافی سروشتی، بەتایبەت لە ئەندێشەی زێنۆ (Zeno) بنیاتنەری قوتابخانەی ڕەواقی (The Stoic ) و نه‌یاری ئەفلاتون دا، شوێنپای ئەم فیلۆسۆفییه‌ بەدی دەکرێت. ئەم ده‌ربڕینانه لە وانە عیرفانییه‌کانی کارپۆکراتیس لە (ئەسکەندەریە) دا هاتوون و کارایی بەرچاویان لەسەر هەندێك ئاراستە کریستییەکانی سەدەکانی نێوەراست لە فەرەنسە، ئاڵمان، ئیتالیا، هۆلەند و ئینگلاند هەبووە، کە بە زۆری ڕووبەڕووی توندترین سزا دەبوونەوە. لە مێژووی چاکسازییەکانی (بۆهێمیایی) دا، پیتەر چێلکیسکی (Peter Chelcicky) بەوپەری تواناوە پشتیوانی لەم باوەڕە کرد و لە پەرتوکەکەی خۆیدا «پاکیی باوەڕ»، هەمان هەڵسەنگاندنی بەرامبەر دەوڵەت و کلیسا خستەڕوو، کە چەند سەدە پاشتر تۆلستۆی بەوە گەیشت. لە نێوان مرۆڤدۆستانی دیکەدا، ڕابێلایس (Rabelais)یش دیارە، لە پیاهەڵدانی شاری خۆشبەختی (Theleme Gargantua)دا وێنایەك لە ژیان دەخاتەڕوو، کە لە گشت کۆتوبەندەکانی سەروەری ئازاد بووە. لە نێو لایەنگرانی دیکەی ئەندێشەی ئازادیخوازیدا، دەتوانین ناوی لو بوتیە (La Boetie) ، سیلویان مارشال Sylvain و لە هەمووان بەرچاوتر، دیدروت Diderot ناوبەرین، کە نووسینە درەشاوەکانی نیشانەیەکن لە ئەندێشەی ئازادبوونی لە هەر جۆرە دەمارگیرییەکی سەرکوتگەرانە.

لە هەمان کاتدا، پەرەسەندنی چەمکی ئەنارکیزم لە مێژووی تازەدا تێگەییشتنێکی ڕۆشنتری بە ژیان بەخشی و وەڵامدانەوەكی دەستەبەجێ بوو بە ڕەوتەکانی گەشەی کۆمەڵایەتی کە لە سەدەکانی دواتری مێژوودا هاتنە ئاراوە. بۆ یەکەمین جار ئەمە لەلایەن ولیەم گودوین (1756-1836)ەوە لە نووسینە سەرنجراکێشەکەیدا (لێکۆڵینەوەیەك لەمەڕ یەکسانی ڕامیاری و کارایی لەسەر خۆشبەختی و بەختەروەری گشتی (لەندەن 1793)دا ئەنجام درا. دەتوانین بڵێین کارەکەی گۆدوین، بەرهەمی پێگەیینی درێژماوەی چەمکە ڕادیکاڵە ڕامیاریی و کۆمەڵایەتییەکانی ئینگلاند بوو، کە لە جۆرج بوچانانGeorge Buchanan دەستپێدەکات و لە ڕیچارد هۆکەرRichard Hooker، گێرارد وینستانلی Gerard Winstanley، ئالگێرنۆن سیدنی Algernon Sidney، جان لۆكJohn Locke، ڕۆبێرت والاسRobert Wallace، جان بلێرزJohn Bellers، بە جێرمی بێنتام Jeremy Bentham، جۆزیف پریستلیJoseph Priestley، ڕیچارد پرایس Richard Price و تۆماس پاین Thomas Paine دەگات.

گۆدوین زۆر بە ڕۆشنی ئەوەی خستەڕوو، کە هۆی خراپکارییە کۆمەڵایەتییەکان، لە شێوەکانی دەوڵەتدا نییە، بەڵکو لە بوونی خودی دەوڵەتدایە. هەروەها ئەوەی خستەڕوو، کە مرۆڤ ناتوانێت ئازادانە و بە شێوەیەکی سروشتی لەتەك یەکدا بژین، بەبێ ئەوەی مەرجە ئابورییە پێویستەکان بۆ ئەم مەبەستە دابین بکرێن و هیچ کەس نەکەوێتە بەهرەکێشی کەسانی دیکە؛ ئەوەی کە زۆربەی قسەگەرانی ڕادیکالیزمی ڕامیاری لە ئاستیدا بە تەواوی چاویان نووقاندبوو. لەم ڕووەوە بوو،کە دواتر ناچاربوون بەرتەری فرەتر بە دەوڵەتێك بدەن، کە لە سەرەتادا دەیانویست بۆ لایەنی کەم بەرتەسکی بکەنەوە. بیرۆکەی گودوین لەمەڕ کۆمەڵگەی بێ دەوڵەت، خاوەنداریەتی کۆمەلایەتی (هەمووانیی هاوبەشی) زەوی و ئامرازەکانی بەرهەمهێنانی لەبەرچاو دەگرت و پشتی بە ژیانی ئابووریی ئازادانەی بەرهەمهێنەران لە هەرەوەزییەکاندا دەبەست. بیرۆکەکەی گۆدوین کاراییەکی فراوانی لەسەر نێوەندە پێشکەتووەکانی کرێکارانی ئینگلاند و بەشە فرە کراوەکانی ڕۆشنبیرانی لیبراڵ هەبوو. لە هەمووی گرنگتر، بەشداری وی بوو لە بزووتنەوەی نۆپای سۆشیالیستی (ئینگلاند)دا، ئەوەی کە دواتر پەرەسەندنی بەرچاوی لە کارەکانی رۆبێرت ئۆئێنRobert Owen، جۆن گرەی John Gray و ولیام تۆمسۆن William Thompson دا لەخۆ گرت و بۆ ماوەیەکی درێژ ڕوخسارێکی ئاشکرای ئازادیخوازانەی وەهای لە خۆ نیشان دا، کە سۆشیالیستەکانی ئاڵمان و وڵاتانی دیکە هیچکات نەیانبوو.

هەروەها سۆشیالیستی فەرەنسی، چارلز فۆریە (1772 – Charles Fourier 1832)ش لەم مەیدانەدا کارایی داناوە و پێویستە لێرەدا لەتەك تێئۆرییەکەی لەمەڕ سەرنجراکێشی کار، وەك یەکێك لە پێشڕەوانی هزری ئازادیخوازانە ڕۆشنایی بخەینە سەر.

بەڵام کەسێك کە کارایی فرەتری لەسەر پەرەسەندنی تێئۆری ئه‌نارکیستی دانا، پییەر ژوزێف پرۆدۆن (1809- Pierre Joseph Proudhon 1865) بوو. یەکێك لە لێهاتووترین و پەیگیرانەترین نووسەرانی فرە لایەنی سۆشیالیزمی هاوچەرخ بوو. پرۆدۆن بە قوڵی ڕۆچووبووە ژیانی هزری و کۆمەڵایەتی سەردەمی خۆی و ئەمە کارایی لەسەر هەڵوێستی وی لە سەر وەڵامدانەوە بەهەر پرسێك دانابوو. لەبەر ئەوە داوەریکردن لەسەر وی لەسەر بنچینەی پێشنیارە کردەییە تایبەتەکانی، پێشنیارگەلێك کە وەك وەڵامدانەوە بە پێداویستییەکانی ئەو ساتە سەریان هەڵداوە، وەك ئەوەی دواتر هەندێك لە لایەنگرانی پێیهەستان، کارێکی نابەجێیە. لەنێو زۆربەی بیریارانی سۆشیالیستی ئەو سەردەمەدا، ئەو تەنیا کەسێك بوو، کە هۆی نالەباریی کۆمەڵایەتی بە قوڵترین شێوە تێگەیشتبوو و لەو بارەوە ڕوانگەی فراوانتری هەبوو. ئەو بێپێچوپەنا دژی هەموو سیستەمە دەستکردە کۆمەلایەتییەکان بوو و لە گەشەی کۆمەڵایەتیدا ئارەزوومەندیی هەمیشەیی بۆ شێوە نوێ و باڵاکانی ژیان کۆمەڵایەتی و هزری بەدی کرد؛ پێیوابوو کە ئەم گەشەکردنە ناتوانێت پابەندی هیچ فۆرمۆڵبەندییەکی ئەبستراکت (abstract)ی دیاریکراو بێت.

پرۆدۆن بەرهەڵستی کارایی سونەتیی ژاکۆبین (Jacobin)ی کرد، کە باڵی بەسەر هزری دیموکراتەکانی فەرەنسە و زۆرێك لە سۆشیالیستەکانی ئەو سەردەمەدا کێشابوو، بەهەمان پەیگیرییەوە دەستتێوەردانی دەوڵەتە نێوەندییەکان و چەپاوڵگەریی ئابووری لە ڕەوتی سروشتیی بەرەوپێشچوونی کۆمەڵایەتیدا ڕەتدەکردەوە. بۆ ئەو ڕزگارکردنی کۆمەڵگە لە ڕیشاڵی ئەو دوو وەرەمە (سرطانە)، ئەرکی سەرەکی شۆڕشی سەدەی نۆزدەهەم بوو. پرۆدۆن کومۆنیست نەبوو. ئەو خاوەندارێتی وەك بەرتەریدەری بەهرەکێشی ڕەتدەکردەوە، بەڵام دانی بە خاوەندارێتی ئامرازەکانی بەرهەمێناندا بۆ هەمووان دەنا، کە تێیدا لە ڕێی ڕێکەوتننامەی ئازادەوە گروپە پیشەسازییەکان کارایی لەسەر یەکدی دادەنێن، تا ئەو جێیەی کە ئەو مافە نەبێتە هۆی بەهرەکێشی کەسانی دیکە و بەرهەمی کارەکەش بە شێوەیەکی تەواو بخرێتە بەردەست ئەندامانی کۆمەڵگە. وەها کۆمەڵەیەك لەسەر بنەمای هاریکاری بەرامبەرانە (ئاڵووێریی)، بەهرەمەندیی هەمووانی لە مافی یەکسان و گۆڕینەوەی خزمەتگوزارییە کۆمەلایەتییەکان، دابین دەکات. ماوەی نێوەنجی کاری پێویست بۆ بەرهەمهێنانی هەر بەرهەمێك دەبێتە پێوەری نرخەکەی و پێكهێنەری بنەمایەك بۆ ئاڵووێری بەرامبەرانەی بەرهەمەکانی کار. بەمجۆرە سەرمایە لە هێزی جێکەوتە و ئاسایی خۆی بێبەش دەبێت و بەشێوەیەکی تەواو پابەندی کارکردی کار دەبێت. هەل بۆ هەمووان دەڕەخسێنێت، کە بەر بە سوودوەرگرتن لێی وەك ئامرزای بەهرەکێشی، بگرن. وەها شێوەیەك لە ئابووری هەرجۆرە دەزگەیەکی سەرکوتگەرانەی ڕامیاریی دەکاتە شتێکی زیادە و ناپێویست. کۆمەڵگە دەگۆرێت بۆ کۆی کۆمیونیتییە ئازادەکان، کە کاروبارەکانی خۆیان بەپێی پێداویستی ڕێکدەخەن. لەلایەن خۆیانەوە یا بە هاوبەشی لەتەك ئەوانی دیکە ئەنجام دەدەن و لەوێدا ئازادی بە واتای یەکسانی لەتەك ئازادی کەسانی دیکە دێت، نەك بەرتەسکگەرەوەی، بەڵکو وەك ئاساییشپارێزی و پشتیوانیگەری دەبێت. “هەرچەندی تاکەکان ئازادتر، سەربەستتر و ئامادەتر بن، بۆ کۆمەڵگە باشترە”.

ڕێکخراوەیی فێدرالیزم، که‌ پرۆدۆن داهاتووی نزیکی مرۆڤی تێدا ده‌بینی، هیچ به‌رته‌نگییه‌کی دیاریکراوی له‌بەردەم له‌توانادابوونی گەشەسەندنه‌ داهاتووییەکان دانانێت و فراوانترین زەمینە بۆ هه‌موو جۆره‌ چالاکییه‌ تاکیی و کۆمه‌ڵایه‌تییەکان ده‌ره‌خسێنێت. له‌ خاڵی دەستپێکی فیدراسیۆنەوە، پرۆدۆن بە هەمان شێوە دژایەتی ئامانجی کۆتایی یه‌کێتییە ڕامیاریی و نه‌ته‌وه‌ییەکانی ناسیونالیزمی تازه‌ پاگرتووی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ دەکات، که‌ که‌سانی ناوداری وه‌ك مازینی Mazzini، گاریبالدی Garibaldi، لێلێویلLelewel و که‌سانی دیکە قسەگەری بوون. له‌م بارەوە، ئەو زۆر له‌ هاوڕێ هاوچه‌رخەکانی ڕۆشنتر سروشتی ڕاستەقینەی ناسیونالیزمی ده‌ناسی. پرۆدۆن کاراییه‌کی زۆر به‌رچاوی له‌سه‌ر گه‌شه‌ی سۆشیالیزم دانا، به‌تایبه‌ت له‌ وڵاتانی لاتین.

بیرۆکەگه‌لی لە جۆری تێڕوانینە ئابووریی و ڕامیارییەکانی پرۆدۆن، له‌لایه‌ن لایەنگرانی به‌ناو (ئه‌نارکیزمی تاکگه‌را)ی وەك وه‌ك جوسیه‌ وارنJosiah Warren ، ستێفان پێرڵ ئاندرێوسStephen Pearl Andrews ، ویلیام بی. گرین William B. Greene ، لیساندەر سپونەرLysander Spooner ، بێنیامین توکەرBenjamin R. Tucker ، ئەزرا هێیوود Ezra Heywood ، فرانسیس دی. تاندی Francis D. Tandy و زۆرێکی دیکەەوە له‌ ئه‌مه‌ریکا پاگەندەیان بۆ دەکرا و پەرەیان پێدەدرا، هەرچەندە هیچ یه‌ك له‌وانه‌ نه‌یانتوانی بگه‌نه‌ دووربینی ڕوانگەی پرۆدۆن. تایبه‌تمه‌ندیی ئازادئەندێشی ئەم فێرگەیە ئەو ڕاستەیە، که‌ زۆربه‌ی بیریارانی ئەو فێرگەیە، بیرۆکە ڕامیارییه‌کانیان لە (پرۆدۆن)ەوە وەرنەگرتوون، به‌ڵکو له‌ سونەتی لیبرالیزمی ئه‌مه‌ریکاییه‌وه‌ هاتوون، به‌ جۆرێك که‌ توکەر ده‌توانێت پاگه‌نده‌ی ئه‌وه‌ بکات، که‌ ئه‌نارکیسته‌کان پێشەنگانی دێمۆکراتە (جێفرسۆن Jefferson)ییەکانن”.

یەکێك لە ده‌ربڕینە بێوێنەکانی بیرۆکە ئازادیخوازه‌کان، دەتوانرێت له‌ په‌رتووکەکەی ماکس شتینەر (یۆهان کاسپار شمیتJohann Kaspar Schmidt 1806 – 1856) تاك و خاوەندارییەتییەکەی (Der Einzige und sein Eigentum)دا، به‌ده‌ست بهێنرێت، که‌ زۆر زوو فه‌رامۆش کرا و کاراییه‌کی وەهای له‌سه‌ر بزاڤی ئه‌نارکیستی دانه‌نا. په‌رتووکەکەی شتینەر فرەتر کارێکی فیلۆسۆفییه‌، که‌ شوێنپای وابەستەیی مرۆڤی به‌وانەوە کە پێیاندەوترێت ده‌سه‌ڵاته‌ باڵاکان له‌ هه‌موو ڕێگە پێچاوپێچەکانییەوە هەڵگرتووه‌، هیچ سڵی لە نیگارکیشانی بەدەستهێنراوە زانستیییەکان لە ڕێگەی لێکۆڵینەوەوە، نەکرد. ئه‌م په‌رتووکه‌ یەکێکە لەو یاخیبوونە ئاگاهانه‌ و بەئەنقەستانە، که‌ ڕێز بۆ هیچ ئوتوریته‌ك دانانێن، هه‌رچه‌نده‌ به‌ده‌سه‌ڵاتیش بێت. هەروەها لەبەرئەوە بە تەواوی هێزییەوە خوازیاری سه‌ربه‌خۆیی بیرکردنەوەیە.

ئه‌نارکیزم تین و وزەی شۆڕشگێڕانەی، لە میخائیل باکونین ( Michael A. Bakunin 1814-1876) وەرگرت، که‌ بیرۆکەکانی بە فێرکارییەکانی پڕۆدۆن پشتئەستوور بوون، به‌ڵام له‌ بواری ئابووریدا پەرەی پێدان، کاتێك کە شانبەسانی باڵی فیدرالیستی نێونه‌ته‌وه‌یی یه‌که‌م، بانگەوازی بۆ خاوه‌ندارێتی گه‌لیانه‌ (به‌کۆمه‌ڵ)ی زه‌مین و ئامرزه‌کانی دیکەی به‌رهه‌مهێنان کرد و خوازیاری به‌رته‌سککردنه‌وه‌ی مافی خاوه‌ندارێتی تایبه‌تی بوو، تەنیا بۆ به‌رهه‌می کاری که‌سیی. هه‌روا (باکونین)یش نه‌یاری کۆمونیزم بوو، که‌ له‌ سه‌رده‌می ئەویشدا، تایبەتمەندییەکی فره‌ دەسەلاتگەرایانەی هه‌بوو، وه‌ك ئەوەی ئه‌وڕۆکه‌ له‌ بۆلشه‌ڤیزمدا خۆی نیشان دەداتەوە. – باکونین لەو بارەوە ده‌لێت: “من کۆمونیست نیم، چونکه‌ کۆمونیزم گشت هێزه‌کانی کۆمه‌ڵگه‌ له‌ ده‌وڵه‌تدا یه‌کده‌خا و به‌خۆی هه‌ڵیانده‌لوشێت؛ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی که‌ به‌ناچاری به‌ره‌و کۆکردنه‌وه‌ی گشت داراییه‌کان له‌ ده‌ستی ده‌وڵه‌تدا ملده‌نێت، لە کاتێکدا کە من خوازیاری له‌نێوبردنی ته‌واوەتی بنچینەکانی دەسەلاتگەرایی و چاودیریی میرایەتیم، که‌ تاوه‌کو ئه‌وڕۆکه‌، لەژێر پاگه‌نده‌ی مۆڕالیکردن و شارستانیکردندا، خه‌ڵکی لە کۆیلایەتیدا ڕاگرتووە و به‌هره‌کێشیی لێ ده‌کات“.

باکونین شۆڕشگێڕێکی په‌یگیر بوو و باوه‌ڕی به‌ چاره‌سه‌ری دۆستانه‌ و ئاشتیخوازانه‌ی کیشەکانی نێو کۆمه‌ڵگه‌ نه‌ده‌کرد. ئەو لەوە تێگه‌یشتبوو، که‌ چینه‌ فه‌رمانڕه‌واکان، کوێرانە و سه‌رسه‌ختانه‌ به‌ر به‌ هه‌ر لەتوانادابوونێك بۆ جەێبەجێکردنی چاکسازییە کۆمەلایەتییە گه‌وره‌کان ده‌گرن، بۆیە ته‌نیا ڕێگه‌چارەی له‌ شۆڕشی کۆمەڵایەتیی نێونه‌ته‌وه‌ییدا ده‌بینی، که‌ لە توانایدا هەیە گشت داموده‌زگه‌کانی دەسه‌ڵاتی ڕامیاریی و به‌هره‌کێشی ئابوورییی له‌نێو به‌رێت و له‌ جێی ئه‌واندا فێدراسیۆنی ئه‌نجومه‌نه‌ ئازاده‌کانی به‌رهه‌مهێنه‌ران و به‌کاربه‌ران بۆ دابینکردنی پێداویستییه‌ ڕۆژانه‌ییه‌کانی ژیانیان، به‌رپا بکات. له‌وێوه‌، که‌ ئه‌ویش وه‌ك زۆرێك له‌ هاوسه‌رده‌مه‌کانی، باوه‌ڕی به‌ نزیکی ڕوودانی شۆڕش هه‌بوو، دڵسۆزانه‌ هه‌موو هێزی خۆی خستبووه‌ پێناو یه‌کێتی که‌سانی شۆڕشگێڕ و ئازادیخواز له‌ نێوه‌وه‌ و ده‌ره‌وه‌ی نێونەتەوەیی (ئینته‌رناسیونال)ی یەکەمدا، تا له‌به‌رامبه‌ر دیکتاتۆری یا هه‌ر جۆره‌ گه‌رانه‌وه‌یەك بۆ هه‌لومه‌رجی پێشێن، پارێزگاری له‌ شۆرشێك بکات، کە بەڕێوەیە. له‌به‌رئه‌وه‌یه‌، که‌ ده‌توانرێت له‌ زۆر ڕووه‌وه‌، ئەو به‌ بنیاتنه‌ری بزاڤی ئه‌نارکیزمی هاوچەرخ بژمێردریت.

یه‌کێكی دیکە له‌ تێئۆریدارێژه‌رە ناسراوەکانی ئه‌نارکیزم، پێته‌ر کرۆپۆتکین (Peter Kropotkin 1842-1921)بوو، که‌ خۆی بۆ بەکاربردنی ده‌ستکه‌وته‌کانی زانستی سروشتی هاوچەرخ لەپێناو پەرەدان بە چه‌مکی کۆمه‌ڵناسییانه‌ (sociological)ی ئه‌نارکیزم، تەرخان کردبوو. ئەو له‌ په‌رتووکە داهێنەرانەکەیدا هاریکاری بەرامبەرانە هۆکاری گەشەکردن، بە خستنەڕووی به‌ڵگه‌کانی خۆی، دژی داروینیزمی کۆمەلایەتی (Social Darwinism) وەستایەوە، که‌ لایه‌ندگرانی هه‌وڵیان ده‌دا به‌سودوه‌رگرتن له‌ تیئۆری داروینی ململانێ له‌پێناو مانه‌وه‌ (the Struggle for Existence)، ئەوە بسەلمێنن، کە جەنگی بەهێز بەرامبەر لاواز، یاسایەکی نەگۆڕ (ئاسنینی)ی سروشتییە و مرۆڤیش دەگرێتەوە. لە ڕاستیدا ئەم چەمکە بە توندی لەژێر کارایی ڕێڕەو (مذهب)ی مالتوس (Malthus)یدا بوو، ئەوەی خشتەکی ژیان بۆ هەمووان بڵاونەکراوەتەوە و پێویستیان نییە، تەنیا دەتوانن خۆیان لەتەك ئەو ڕاستییەدا بگونجێنن”. کرۆپۆتکین نیشانی دا، که‌ وەها تێگەیشتنێك بۆ سروشت وەك مه‌یدانی بێسنووری جه‌نگ، ته‌نیا کاریکاتۆرێکه‌ له‌ ژیانی ڕاستەقینە، لە هاوشانی جه‌نگی دڕندانه‌ بۆ مانه‌وه‌، که‌ به‌ چنگ و کەڵبە ده‌کرێت، لە سروشتدا ئاراستەیەکی دیکەیش هه‌یه‌، که‌ خۆی له‌ پەیوەندی کۆمه‌ڵایه‌تی جۆره‌ لاوازه‌کان و هەوڵی مانەوەی جۆرەکان له‌سه‌ر بنه‌مای گەشەکردنی غەریزی کۆمه‌ڵایه‌تیی و هاریکاریی بەرامبەرانە ڕاوەستاوە. به‌م جۆره‌، مرۆڤ ئافه‌رێنه‌ری کۆمه‌ڵگه‌ نییه‌، به‌لكو کۆمه‌ڵگه‌ ئافه‌رێنه‌ری مرۆڤه‌، لەوەدا کە ئەو لەو جۆرانەی کە ئەویان لێوە هاتووە، غەریزەی کۆمەڵایەتیی بۆ لەپاش ماوە، ئەو توانایەی پێدەبەخشیووە کە بەتەنیا لە دەوروبەری یەکەمیدا لەبەرامبەر زاڵی جەستەیی (فیزیکی) جۆرەکانی دیکە پارێزگاری لە خۆی بکات و پێشکه‌وتنێکی چاوەڕواننەکراوی باڵاتر مسۆگه‌ر بکات. ئه‌مەی دووه‌میان هەروا کە له‌ پاشڕەوی بەردەوامی ئەو جۆراندا نیشاندراوه‌، کە تیایاندا حه‌زی ململانێی مانەوە تا هەنووکە بەسەر یەکەمیاندا، واتە ژیانی کۆمەڵایەتیدا، زاڵترە و ته‌نیا پشت به‌ هێزی جەستەیی خۆی دەبەستێت. ئه‌م بیرۆکە، ئه‌وڕۆکه‌ به‌رده‌وام له‌ ئاستێکی فراواندا لە بواری زانستی سروشتی و لێکۆڵینه‌وه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کاندا پێشوازی زیاتری لێ ده‌کرێت، بۆ لێکۆڵینەوە لەمەڕ گەشەکردنی مرۆڤ، گشت دەرگەکان بەڕوویدا ئاوەڵا کراون.

بەپێی تێڕوانینی کرۆپۆتکین، ئه‌م ڕاستییه‌ ته‌نانه‌ت له‌ سه‌رکوتگه‌رترین هه‌لومه‌رجدا ڕاسته‌، که‌ فره‌تر په‌یوه‌ندییه‌ که‌سییه‌کانی مرۆڤ له‌ته‌ك هاوجۆرانی، لەسه‌ر بنەمای ڕێسا کۆمه‌ڵایه‌تییەکان، ڕێککەوتنی ئازاد و هاریکاری به‌رامبه‌رانه‌ ئه‌نجام ده‌درێن و به‌بێ ئه‌وانه‌، ژیانی کۆمه‌ڵایه‌تی هەرگیز له‌ توانادا نەدەبوو. ئه‌گه‌ر به‌م جۆره‌ نه‌بووایه‌، ته‌نانه‌ت به‌هێزترین ده‌زگه‌ سه‌پێنه‌ره‌کانی ده‌وڵه‌تیش نه‌یانده‌توانی نه‌زمی کۆمه‌ڵایه‌تی ته‌نانه‌ت بۆ ماوه‌یه‌کی کورتیش بپارێزن. سەرەڕای ئەوەش، ئەم شێوە سروشتییانەی ئاکار، که‌ له‌ قوڵایی سروشتی مرۆڤه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرن، تاکو ئەمڕۆکەش بەهۆی ده‌ستێوه‌ردانی به‌رده‌وام و بەرئەنجامه‌کانی به‌هره‌کێسی ئابووریی و جێگیریی میریییەوە، کە نوێنەرایەتی شێوەیەكی دڕندانە لە شێوەکانی ململانێی مانەوە لە کۆمەڵگەی مرۆییدا دەکات، لەکار دەخرێن، پێویستە شێوەیەکی دیکە لە شێوەکانی هاریکاری ئازاد و یارمه‌تی به‌رامبه‌رانه‌ بەسەریدا زاڵ ببێت. هوشیاری لەمەڕ لێپرسراوه‌تی که‌سیی و توانای هاوده‌ری له‌ته‌ك که‌سانی دیکە، کە گشت ئاکارە کۆمەڵایەتییەکان و گشت بیرۆکەکانی یه‌کسانی کۆمه‌لایه‌تی دروست ده‌که‌ن، له‌ سایەی ئازادیدا باشتر گه‌شه‌ ده‌که‌ن.

هەروەك باکونین، (کرۆپۆتکین)یش، شۆڕشگێڕ بوو. به‌ڵام ئەو، وه‌ك ئێلیزە ڕێکلوس (Elisee Reclus) و ئه‌وانی دیکە، لە شۆڕشدا ته‌نیا قۆناخێکی تایبەتیی پرۆسیسی پەرەسەندنیی بەدی کرد، ئەوەش کاتێك دەردەکەوێت، که‌ هیوایەکی نوێی کۆمه‌ڵایه‌تیی لە گەشەسەندنی سروشتییانه‌ی خۆیدا بەڕادەیەك له‌لایه‌ن ده‌سه‌ڵاته‌وه‌ به‌رته‌سك بکرێته‌وه‌، که‌ پێش ئەوەی وەك هۆکارێکی نوێ لە ژیانی مرۆڤدا بتوانێت کار بکات، ناچار بێت بە توندوتیژی قاوخە کۆنەکان بشکێنێت.

به‌ پێچه‌وانه‌ی هاریکاریگه‌رایی بەرامبەرانەی پرۆدۆن و کۆمه‌ڵگه‌رایی (باکونین)ەوە، کرۆپۆتکین بانگەوازی بۆ خاوه‌ندارێتی هاوبه‌ش کرد، نەك تەنیا ئامرزه‌کانی به‌رهه‌مهێنان، به‌ڵکو هەروا به‌رهه‌مەکانی کاریش، لەبەرئەوەی پێیوابوو لە باری هه‌نووکه‌یی تەکنۆلۆجیادا هیچ پێوه‌رێكی ورد بۆ نرخاندنی کار بوونی نییه‌. بەڵام، له‌لایه‌کی دیکەه‌وه‌، به‌ ئاراستەی ئاوەزگیرانەی شێوازه‌ هاوچەرخه‌کانی کارەوە، لە توانادا هەیە فراوانییەکی ڕێژەیی بۆ هه‌موو مرۆڤێك دابین بکرێت. ئەنارکیزمی کۆمونیستی، پێش کرۆپۆتکین لەلایەن که‌سانی وه‌ك ژوزیف دێجاك (Joseph Dejacque)، ئێلیزە ڕێکلوس (Elisee Reclus)، کارلۆ کافییرۆ (Carlo Cafiero) و که‌سانی دیکەوە پێشنیار کرابوو ، دره‌وشاوه‌ترین و به‌رجه‌سته‌ترین نموونه‌ی ئه‌م هزرە، کە لەلایەن زۆرینەیەکی بەرچاوی ئەنارکیستەکانی ئەمڕۆوە پەسەند کراوە، له‌ کاره‌کانی (کرۆپۆتکین)دا بوو.

لێره‌دا پێویسته‌ یادێکیش له‌ لیئۆ تۆلستۆی ( Leo Tolstoy -1828-1910) بکه‌ینه‌وه‌، که‌ له‌ مەسیحیەتی سەرەتایی و له‌سه‌ر بنچینەگەلێکی مۆڕالیی کە لە وانەکانی ئینجیلدا هاتوون، به‌ بیرۆکەی کۆمه‌لگه‌ی بێسەروەر گه‌یشت.

خاڵی هاوبه‌شی هه‌موو ئه‌نارکیستەکان خوازیاریی پێکهێنانی کۆمه‌ڵگه‌یه‌کی خاڵییە له‌ هه‌موو ده‌زگه‌ رامیاریی و کۆمه‌لایه‌تییه‌ سەپێنراوەکان، کە لەبەردەم گەشەی مرۆڤایەتی ئازاد دا ڕێگرن. له‌م چەمکەدا، نابێت هاریکاریی بەرامبەرانە، کۆمه‌ڵگه‌رایی و کۆمونیزم به‌ واتای سیسته‌می ئابووریی داخراو لەبەرچاو بگیردرێن، که‌ بوار بۆ پێشکه‌وتنی زیاتر و بەردەوام ناهێڵێته‌وه‌، به‌ڵکو ئه‌مانه‌ ته‌نیا ئامرازی ئابووریین بۆ پارێزگاری له‌ کۆمه‌ڵگه‌ی ئازاد. تەنانەت بۆی هه‌یه‌ له‌ هەموو شێوەکانی کۆمه‌ڵگه‌ی ئازادی داهاتوودا، شێوەی جیاوازی ئابووری هاریکاریی لە پاڵ یەکتردا هه‌بن، لەوێدا هه‌ر بەرەوپێشچوونێکی کۆمه‌ڵایه‌تی، پێویستە بۆ ئه‌زموونگیری ئازادانه‌ و تاقیکردنه‌وه‌ی کرده‌یی شێوازه‌ تازه‌کان، له‌ کۆمه‌ڵگه‌ ئازادی کۆمیونیتییە ئازادەکاندا هه‌موو هەلێك له‌ ئارادا ده‌بێت.

هه‌مان شت لەتەك هەموو شێوازە (method) جۆراوجۆره‌ ئه‌نارکیزم دەگونجێت. کاری لایەنگرانی بە دیاریکراوی، پەروەردە و ئاماده‌کاریی هزریی و ده‌روونیی خه‌ڵکه‌ بۆ ڕزگارکردنی کۆمه‌ڵایه‌تییانه‌ی خۆیان. هه‌ر هه‌وڵێك بۆ سنووردارکردنی کارایی پاوانگه‌ری ئابووریی و ده‌سه‌لاتی ده‌وڵه‌ت، هه‌نگاوێكه‌ به‌ره‌و که‌توارییبوونه‌وه‌ی ئه‌م ئامانجه‌. هه‌موو په‌ره‌سه‌ندنێکی ڕێکخراوه‌ خۆبەشکارەکان له‌ بواری جۆراوجۆری چالاکییە کۆمەڵایەتییەکاندا به‌ ئاراسته‌ی ئازادی که‌سیی و دادپەروەریی کۆمه‌ڵایه‌تی، هوشیاری خه‌ڵکی قوڵتر و لێپرسراوه‌تی کۆمه‌ڵایه‌تییان زیاتر ده‌کات و به‌بێ ئه‌مانه‌، بەدیهێنانی هیچ ئاڵوگۆڕێکی کۆمه‌ڵایه‌تیی له‌ توانادا نابێت. زۆربه‌ی ئه‌نارکیسته‌کانی ئەم سەردەمە لەو بڕوایەدان، کە وەها ئاڵوگۆرێکی کۆمه‌لایه‌تیی چه‌ندین ساڵ دەخایێنێت و کاری بنیاتنان و پەروەردەی پێویستە و به‌بێ هەڵچوون و بارگرژییەکی شۆڕشگێڕانه‌ کە تا هەنووکە هەموو بەرەوپێشچوونێکی کۆمەڵایەتی ئافراندووە، بەدیهاتنی لە توانادا نییە، هه‌ڵبه‌ته‌ تایبه‌تمه‌ندی وەها هەڵچوون و بارگرژییەك بە ڕادەی بەهێزیی بەرهەڵستیێکەوە بەستراوە، که‌ چینه‌ فه‌رمانرواکان بۆ به‌رگرتن له‌ که‌توارتیبوونه‌وه‌ی بیرۆکە تازەکان له‌ خۆیان نیشانده‌ده‌ن. هەچەندی بازنه‌کانی ڕێکخستنەوەی کۆمه‌ڵگه‌ بە ناوەڕۆکی ئازادیخوازیی و سۆشیالیزمەوە فراوانتر بن، ژانه‌کانی لە دایکبوونی ئاڵوگۆڕی کۆمه‌ڵایه‌تیی لە داهاتوودا که‌متر و ئاسانتر دەبن. تەنانەت شۆڕشه‌کان ده‌توانن تەنیا گەشە بە بیرۆکەگه‌لێك بدەن و پێبگەیێنن، که‌ هه‌نووکه‌ بوونیان هه‌یه‌ و بووەتە بەسێك لە هوشیاری مرۆڤ: به‌ڵام بەخۆیان ناتوانن بیرۆکەگەلێکی نوێ، یا دونیایەکی نوێ له‌ هیچه‌وه‌ بئافرێنن.

پێش ده‌رکه‌وتنی ده‌وڵه‌تە سەراپاگیرەکان له‌ ڕوسیه‌، ئیتالیا، ئاڵمان و دواتر له‌ پورتوگال و ئیسپانیا و هه‌ڵگیرسانی جه‌نگی جیهانی دووه‌م، ڕێکخراوه‌ و بزاڤی ئه‌نارکیستی له‌ نزیکەی زۆربەی ولاتاندا بوونیان هه‌بوو. به‌ڵام وه‌ك هەموو بزاڤه‌ سۆشیالسیتییه‌کانی دیکەی ئه‌و سه‌رده‌مه‌، که‌وتوونه‌ته‌ به‌ر سه‌رکوتی فاشیزم و هێرشه‌کانی سوپای ئاڵمان و ته‌نیا توانییان بە نهێنی بمێننەوە. له‌ پاش کۆتایی جه‌نگەوە، هه‌ستانه‌وه‌ی بزاڤه‌ ئه‌نارکیستییه‌کان له‌ گشت وڵاتانی ئەوروپای خۆراوایی شتێکی بەرچاوە. فیدراسیۆنی ئه‌نارکیستانی فه‌ره‌نسه‌ و ئیتالیا یەکەم پێکهاتنیان بەست، هەروەها ئه‌نارکیستانی ئیسپانیا که‌ هیشتاکه‌ هه‌زارانیان له‌ دوورخراوگه‌ن و به‌ زۆری له‌ فه‌ره‌نسه‌، به‌لجیکا و ئه‌فریکای باکووری دەژین بە هەمان کار هەستان و هه‌ر به‌و جۆره‌ ڕۆژنامه‌ و گۆڤاره‌ ئه‌نارکیستییەکان له‌ زۆر ولاتی ئەوروپا و ئه‌مه‌ریکای باکوور و باشووری بڵاو ده‌کرێنەوە.

سه‌رچاوه‌ی وه‌رگێرانه‌ فارسییه‌که‌ی: http://khushe.ir

ئەم وەرگێڕانە لەتەك دەقە ئینگلزییەکەی بەراورد کراوە..

بۆ خوێندنەوەی دەقە ئینگلیزییەکەی:

http://theanarchistlibrary.org/HTML/Rudolf_Rocker__Anarchism_and_Anarcho-Syndicalism.html#toc2

بۆ خوێندنەوەی دەقە ئاڵمانییەکەی : http://www.anarchismus.at/txt2/rocker4.htm

Rexne le bernamey partî soşyal dêmokratî allman

Mîxaîl bakunîn (1870)

Û. Le farsîyewe: hejên

Ba le barudoxî wllatanî derewey ferense, bkollînewe, ke tyayanda bzavî soşyalîstî buwete hêzêkî ketwarîy…. Partî krêkaranî soşyal dêmokratî allman (S.D.W.P) û yekêtî giştî krêkaranî allman (G.A.G.W) ke fêrdînand lasall daymezrandûn, herdûk soşyalîstin, bew watayey ke deyanewêt peywendî nêwan krêkar û sermayedar be şêwazî soşyalîstîy bgorrn [hellweşandnewey sermayedarî]. Hem lasallîyekan û hem partî ayiznax [nêwekey le kongrey 7-9î ogustî 1869 wergîrawe, ke le ayiznax Eisenach berpa kra] be tewawî letek yekdî hawrran, ke bo encamdanî weha gorranêk, bêçenduçûn pêwîst debêt, ke sereta dewllet rîfom bikrêt û eger em kare le rêgey pagendey berifrawan û bzavêkî krêkarî yasayî aştîxwazewe netwanra encam bidrêt, lew bareda debêt dewllet be zor rîform bikrêt, wate le rêgey şorrşêkî ramyarîyewe.

Gişt soşyalîstekanî allman lew bawerredan, ke debêt şorrşî ramyarîy pêş şorrşî komellayetîy bkewêt. Eme helleyekî kuşindeye. Her şorrşêk ke pêş şorrşî komellayetîy rû bdat, benaçarî şorrşêkî borcwazîy nwê û betwanatir debêt – ke tenya detwanêt be soşyalîzmî borcwazî kotayî bêt- wate şêwazêkî fre zîrekanetrî perdepoşkrawî behrekêşîy prolîtarya lelayen borcwazîyewe. [Be hoy ”soşyalîzmî borcwazîyewe”, bew core bakonîn û herwa markis derîdebrrin, wate hawkarîy nêwan sermayedar û krêkar, ”cemawer” û dewllet. – Le allmanya le serdestî bîsmark, le serdemî êmeda lelayen ballî rastî soşyal dêmokratekan ”sermayedare roşnibîrekan” û lîbrallekanewe be giştî bangewazî bo dekrêt].

Em binçîne droznaneye – ew boçûney ke şorrşî ramyarîy debêt pêş şorrşî komellayetîy bkewêt-, le rastîda bangewazêkî kraweye bo gişt ramyaranî borcwa lîbrallî allman bo çûne naw partî soşyal dêmokratî allman( S.D.W.P). Em parte le zor boneda lelayen raberanîyewe – nek lelayen endamanî asayî xawen bîrî radîkallîyewe– xraye jêr fşar taweku letek dêmokrate borcwayyekanî partî gel(Volkispartei) bçête berewe, partêkî helpersit, ke tenya serqallî ramyarîye û be tundî djî binçînekanî soşyalîzme. Em djayetîye, be roşnî le rêgey hêrşî drrindaney qsegeranî nîştmanperwerîy û çapemenîye fermîyekanewe djî soşyalîste şorrşigêrrekanî vîyena be frawanî berpa kra.

Em pelamare djî soşyalîzmî şorrşigêrrane, turreyî û neyarîy zorîney allmanîyekanî berizkirdewe û lîbkinêxt (Liebknechit) û raberanî dîkeyî soşyal dêmokratî allmanî be şêweyekî peygîrane şermezar kird. Ewan deyanuyist krêkaran aram bkenewe, bo ewey kontrolî xoyan beser bzavî krêkarî allmanda bparêzn û le heman katda, letek raberanî borcwa dêmokratî partî gel dostayetîyan hebêt; ke raberanî partî nawbraw zû têgeyiştin, be westanewe beramber bzavî krêkarî allman, ke bebê piştîwanî ew neyandetwanî be desellatî ramyarî bgen, helleyekî taktîkî gewreyan kirduwe.

Lem barewe, partî gel, rîsay borcwazyaney girteber, ke hîç kat xoyan nekene şorrşigêrr. Herçende taktîkekanyan beşêweyekî lêzazane cêbecê deken, hemîşe bem bnemaye piştestûrin: rakêşanî piştîwanî karay xellk bo encamdanî şorrşî ramyarîy, bellam çnînnewey berhemekey bo xoyan [parte ramyarekan,û.k]. Têrrwanînêkî lew core bû, ke partî gelî naçar kird taku paşekşe le rêwşiwênî dje-soşyalîstîy xoy bkat û ray bgeyênêt, ke henûke ewîş partêkî soşyalîste…. Paş sallêk le danîştin û giftugo, raberanî payeberzî parte krêkarîy û borcwazîyekan bernamey (ayiznax)yan pesend kird û be hêştnewey nawî partî soşyal dêmokratî allman (S.D.W.P.), take partêkyan pêkhêna. Em bernameye le rastîda têkelleyekî seyr bû le bernamey şorşigêrraney komelley nêwneteweyî krêkaran (înternasîwnalî yekem,û.k) û bernamey helperistaney nawisrawî dêmokrasî borcwazîy….

Beşî(1)î bernameke le rastîda letek ramyarîy binçîneyî û gyanî nêwneteweyî nakoke. Partî soşyal dêmokratî allman deyewêt dewlletêkî azadî gelî dabmezrênêt. Bellam wajekanî azad û gel, be wajey dewllet, puç dekatewe; nawî nêwneteweyî retkirdnewey dewllet degeyênêt. Aya rêkxeranî bernameke lemerr dewlletî nêwneteweyî ya gerdûyyewe qse deken, ya deyanewêt dewlletêk dabmezrênin, ke tenya hemû wllatanî ewrupay xorawayî bigrêtewe – îngland, ferense, allman, wllatanî eskendînavî, hollende, suyisra, îspanya, portugal û wllatanî slavî jêrçepokî nemsa? Nexêr. Gedey ramyarîyan natwanêt hawkat em hemge wllatane hers bdat. Soşyal dêmokratekan be şeydayyekewe ke tenanet hewllî şardnewey naden, raydegeyênin, ke deyanewêt wllatî bawkyan allmanî gewre damezrênin. Herweha eme ew hokareye, ke take amancî partî soşyal dêmokratî allman, drustkirdnî dewlletî gişt allman, le yekemîn beşî bernamekeyanda dêt. Ewan pêşî gişt nîştmanperweranî allmanîyan dawetewe.

Krêkaranî allman le brî ewey xoyan bxene pênaw drustkirdnî dewlletî gişt allman, pêwîste be hawçîne çewsawekanyanewe le sertaserî cîhanda peywest bin, taweku piştîwanî le berjewendî hawbeşî abûrîy û komellayetîy xoyan bken. Herweha pêwîste bzavî krêkarîy her wllatêk tenya pişt be bnemakanî hawpiştîy nêwneteweyî bbestêt. … Eger le nakokî nêwan dû dewlletda, krêkaran bepêy beşî (1)î bernamey soşyalî dêmokrat kar bken, ewan be pêçewaney hez û berjewendî çînayetîyanewe, le djî hawrrêyanî krêkaryan le wllatanî dîke, be borcwazî xoyyewe peywest debin. Bew core, hawpiştî nêwneteweyî dekene qurbanî nîştmanperwerî neteweyî dewllet. Eme rêk her ew kareye, ke henûke krêkaranî allman le cengî ferense (Franco-Prussian) prusda deyken. Ta katêk krêkaranî allman le hewllî damezrandinî dewlletêkî neteweyyeda bin – tenanet azadtirîn dewlletî gelî- ewa benaçarî û betewawetî azadî xellk dekene qurbanî şkodarî dewllet, soşyalîzm dekene qurbanî ramyarî, dadperwerî û hawrrêyetî nêwneteweyî dekene qurbanî nîştmanpersitî. Esteme le yek katda be dû arastey cyawaz bbizwêy. Soşyalîzm û şorrşî komellayetîy berew wirduxaşkirdnî dewllet mildenên:- serencam. Ewaney ke dewlletyan dewêt, debêt qurbanî berrizgarî abûrîy cemawer bo çepawllî ramyarîyaney partî berter bden.*

partî soşyal dêmokratî allman, qurbanî be rizgarî abûrîy û letekîşîda rizgarî ramyarîy prolîtarya dedat– ya rastir butrêt, derbazbûn le ramyarîyekan û dewllet – lepênaw serkewtinî dêmokratî borcwazî. Eme be rûnî lebeşî duwem û sêyemî bernamey soşyal dêmokrasî dêt. Sê bendî yekem le beşî duwem le hemû rûyekewe letek bnemakanî nêwneteweyî (înternasîwnall)da guncawn: lenawbirdnî sermayedarî; yeksanî tewawî ramyarîy û komellayetî; her krêkarêk debêt tewawî berhemî karekey werbigrêt. Bellam bendî çwarem, raydegeyênêt, ke rizgarî ramyarîy pêşmercî rizgarî abûrîy çînî krêkare, bewey ke çareserî pirse komellayetîyekan, tenya le sayey dewlletêkî dêmokratîkda çareser debin, bem core ew bnemayane puçell dekatewe û kirdeyîkirdneweyan estem dekat. Xallî çwarem begşitî eme dellêt :

„ krêkaran, engo koyle û qurbanî komellgey sermayedarîn. Aya detanewêt xotan lew kotubende abûrîyane rizgar bken? Hellbete ke detanewêt û bêguman mafî xotane. Bellam bo bedîhênanî daxwazîyekantan, sereta debêt engo yarmetî ême bden taku şorrşî ramyarîy bkeyn. Paşan, êmeş yarmetî êwe dedeyn, şorrşî komellayetî bken. Bwarman bden sereta, be hêzî êwe dewlletî dêmokratî dabmezrênîn, dewlletêkî dêmokratî baş wek ewey le suyisra: ew kat, ême bellêntan dedeynê, ke heman ew destkewtane be engo bdeyn, ke henûke krêkaranî suyisra lêyan behremendin ….” (sernicî mangirtnekan le basl û cnêv(Genève) bden, ke be şêweyekî drrindane lelayen borcwazîyewe serkut dekrên.)

Bo xoyeklayîkirdnewe leser ewey ke em frîwe bawerrnekerdenîye, rêk rengdanewey araste û gyanî soşyal dêmokrasîy allmanîye, naçar debêt lebeşî 3 bkolldirêtewe, ke tewawî amance destbecêyekanî rîz dekat, taweku bbête pêşekî pagendey yasayî û aştîxwazîy û kempeyne hellbjardinîyekanî part. Em daxwazîyane rêk kopîkirdnî bernamey nasrawî dêmokrasî borcwazîye: mafî dengdanî giştî letek yasadananî rastexo lelayen gelewe; hellweşandnewey gişt berterîye ramyarîyekan; cêgirtnewey supay hemîşeyî cêgir be mîlîşyay xobexiş û hawullatîy; cyakirdnewey klîsa le dewllet û fêrgegan le klîsa, xwêndinî seretayî be xorayî û hemuwanî, azadî çapemenî û kobûnewe û pêkhênanî komellekan, cêgirtnewey gişt bacuxerace narastewxokan be yek sîstemî bacuxeracî rastexo leser dahat û berzibûnewey bepêy berzibûnewey qazancekan.

Aya em bernameye ewe naselmênît, ke soşyal dêmokratekan – betewawî gringî be rîformî ramyarîy lemerr dezgekan û yasakanî dullet deden û soşyalîzm bo ewan xewnêkî puçe, ke le baştirîn barda le dahatûyekî zor dûrda dêtedî?

Eger ew rastîye nebuwaye, ke arezû û heste rasteqîne û radîkallekanî endamanyan, wate krêkaranî allman, zor wawetir lem bername derron, aya demandetwanî pasawî ewe bkeyn, ke bllên partî soşyalî dêmokratî allman, tenya be mebestî sûdwergirtin le cemawerî krêkaran wek amrazî nahuşyarane bo ptewkirdnî pêgexwazîy ramyarîy borcwa dêmokratekanî allman peyda buwe?

Lem bernameda tenya dû beş hen, ke nasermayeguzarîyîn û sermayedaran hezyan lênaken. Yekemyan, le nîwey kotayî xallî 8 î bendî3 daye, ke xwazyarî dyarîkirdnî rojanekarêkî asayî (snûrdarkirdnî katjêrekanî karkirdin), hellweşandnewey karî mindallan û snûrdarkirdnî karî jnane; pêwergelêk ke kompanîye taybetekan dexene lerzewe. Sermayedaran ewîndarî şeyday hemû azadîykin, ke detwanin be arastey berjewendî xoyan sûdî lê werbigrin, ewan xwazyarî mafî behrekêşî bêsnûrî prolîtaryan û be tundî le destêwerdanî dewllet herasanin. Sereray ewe, sermayedaranî bêçare, kewtûnete rojgarêkewe, naçar bûn ta destêwerdanî dewllet tenanet le îngland, ke behîç şêweyek soşyalîstî nîye, pesend bken.

Beşî duwem, – bendî 10 lebeşî 8– tenanet lewe gring tir û soşyalîstî tre. Xwazyarî yarmetî, piştîwanî û parêzgarî û bayexdane be herewezîye krêkarîyekan, betaybet herewezîyekanî berhemhêneran ( be gişt dabînkarîye pêwîstekanewe, bo nmûne azadî peresendin) lelayen dewllewe buwe. Sermayeguzaranî azad (taybet), tirsyan le kêbrikê letek herewezîye krêkarîyekanda nîye, çunke sermayedaran dezanin, ke krêkaran, be dahatî kemî xoyanewe, hîç kat bexoyan natwanin, be radey pêwîst sermaye kobkenewe, taweku bitwanin bibne rkeberî serçawe gewrekanî çînî xawenkar … bellam eger herewezîye krêkarîyekan lelayen desellatewe bayexyan pêbdirêt û le piştîwanî berifrawanî dewllet behremend bin, dest be xebat deken û bere bere sermayey taybetî û kompanîye (pîşesazîy û bazirganîyekan) degirnedest, bem core barudoxeke pêçewane debêtewe …. Boye sermayedaran be kirdewe letek dewlletda dekewne rkeberî û bêguman dewllet le hemû sermayedaran behêztre. [ Le dûtwêy peregrafî dahatûda derdekewêt, ke bakunîn yarmetî dewllet bo herewezîye krêkarîyekan wek beşêk le gwastnewe le sermayedarîyewe bo soşyalîzmî dewlletî debînê.]

Krêkar lelayen dewlletewe dademezrêt- eme binçîneye, bnemay komunîzmî desellatgeraye, bnemay soşyalîzmî dewlletîye. Katêk ke dewlletêk debête take xawen (malk)– le kotayî serdemî raguzarîy pêwîst bo pêşkewtinî komellge û bebê allugorrêkî weha le rêkxistinî henûkeyî borcwazî le desellatda, be rêkxistinî ayîndey yeksanî fermî bo hemuwan – degorrêt be take bankdar, take sermayedar, take bernamedarrêjer û take berrêweberî gişt karubare nîştmanîyekan û bexoy take dabeşgerî tewawî berhemekan debêt. Emey nmûney ballay binçîney serekîy komunîzmî hawçerxe.

Serçawey wergêrrane farsîyekey : saytî( kawişgir) :

Hittp://wwiw.kavoshgar.org/Tranislationis/Bakunin_SiD.htim

em wergêrrane letek deqe îngilîzîyekey berawrid krawe:

* dû dêrî dwayî em peregrafe le wergêrrane farsîyekeda nahatûn.

ڕه‌خنه‌ له‌ به‌رنامه‌ی پارتی سۆشیال دێمۆکراتی ئاڵمان

میخائیل باکونین (1870)

و. له‌ فارسییه‌وه‌:

با له‌ بارودۆخی وڵاتانی ده‌ره‌وه‌ی فه‌ره‌نسه‌، بکۆڵینه‌وه‌، که‌ تیایاندا بزاڤی سۆشیالیستی بووه‌ته‌ هێزێکی که‌تواریی…. پارتی کرێکارانی سۆشیال دێمۆکراتی ئاڵمان (S.D.W.P) و یەکێتی گشتی کرێکارانی ئاڵمان (G.A.G.W) که‌ فێردیناند لاساڵ دایمەزراندوون، هه‌ردووك سۆشیالیستن، به‌و واتایه‌ی که‌ ده‌یانه‌وێت په‌یوه‌ندی نێوان کرێکار و سه‌رمایه‌دار به‌ شێوازی سۆشیالیستیی بگۆڕن[هەڵوەشاندنەوەی سه‌رمایه‌داری]. هه‌م لاساڵییه‌کان و هه‌م پارتی ئایزناخ [نێوه‌که‌ی له‌ کۆنگره‌ی 7-9ی ئۆگوستی 1869 وه‌رگیراوه‌، که‌ له‌ ئایزناخ Eisenach به‌رپا کرا] به‌ ته‌واوی له‌ته‌ك یه‌کدی هاوڕان، که‌ بۆ ئه‌نجامدانی وه‌ها گۆڕانێك، بێچه‌ندوچوون پێویست ده‌بێت، که‌ سه‌ره‌تا ده‌وڵه‌ت ڕیفۆم بکرێت و ئه‌گه‌ر ئه‌م کاره‌ له‌ ڕێگه‌ی پاگه‌نده‌ی به‌رفراوان و بزاڤێکی کرێکاری یاسایی ئاشتیخوازه‌وه‌ نەتوانرا ئه‌نجام بدرێت، له‌و باره‌دا ده‌بێت ده‌وڵه‌ت به‌ زۆر ڕیفۆرم بکرێت، واته‌ لە ڕێگەی شۆڕشێکی ڕامیارییەوە.

گشت سۆشیالیسته‌کانی ئاڵمان له‌و باوه‌ڕه‌دان، که‌ ده‌بێت شۆڕشی ڕامیاریی پێش شۆڕشی کۆمه‌ڵایه‌تیی بکەوێت. ئه‌مه‌ هه‌ڵه‌یه‌کی کوشنده‌یه‌. هه‌ر شۆڕشێك که‌ پێش شۆڕشی کۆمه‌ڵایه‌تیی ڕوو بدات، به‌ناچاری شۆڕشێکی بۆرجوازیی نوێ و بەتواناتر ده‌بێت – که‌ ته‌نیا ده‌توانێت به‌ سۆشیالیزمی بۆرجوازی کۆتایی بێتواتە شێوازێکی فرە زیرەکانەتری پەردەپۆشکراوی بەهره‌کێشیی پرۆلیتاریا لەلایەن بۆرجوازییه‌وه‌. [بە هۆی سۆشیالیزمی بۆرجوازییەوە، بەو جۆرە باکۆنین و هەروا مارکس دەریدەبڕن، واتە هاوکاریی نێوان سەرمایەدار و کرێکار، جەماوەرو دەوڵەت. – لە ئاڵمانیا لە سەردەستی بیسمارك، لە سەردەمی ئێمەدا لەلایەن باڵی ڕاستی سۆشیال دێمۆکراتەکان سەرمایەدارە ڕۆشنبیرەکانو لیبراڵەکانەوە بە گشتی بانگەوازی بۆ دەکرێت].

ئه‌م بنچینە درۆزنانه‌یه‌ – ئەو بۆچوونه‌ی که‌ شۆڕشی ڕامیاریی ده‌بێت پێش شۆڕشی کۆمه‌ڵایه‌تیی بکەوێت، لە ڕاستیدا بانگه‌وازێکی کراوه‌یە بۆ گشت ڕامیارانی بۆرجوا لیبراڵی ئاڵمان بۆ چوونە ناو پارتی سۆشیال دێمۆکراتی ئاڵمان( S.D.W.P). ئه‌م پارته‌ له‌ زۆر بۆنەدا لەلایەن ڕابه‌رانییه‌وه‌ – نه‌ك له‌لایه‌ن ئه‌ندامانی ئاسایی خاوه‌ن بیری ڕادیکاڵییه‌وه‌خرایه‌ ژێر فشار تاوه‌کو له‌ته‌ك دێمۆکراته‌ بۆرجواییه‌کانی پارتی گه‌ل(Volkspartei) بچێته‌ به‌ره‌وه‌، پارتێکی هه‌لپه‌رست، که‌ ته‌نیا سه‌رقاڵی ڕامیارییه‌ و به‌ توندی دژی بنچینەکانی سۆشیالیزمه‌. ئه‌م دژایه‌تییه‌، بە ڕۆشنی له‌ ڕێگه‌ی هێرشی دڕندانه‌ی قسه‌گه‌رانی نیشتمانپه‌روه‌ریی و چاپه‌مه‌نییه‌ فه‌رمییه‌کانه‌وه‌ دژی سۆشیالیسته‌ شۆڕشگێڕه‌کانی ڤییەنا به‌ فراوانی بەرپا کرا.

ئه‌م په‌لاماره‌ دژی سۆشیالیزمی شۆڕشگێڕانه‌، توڕه‌یی و نه‌یاریی زۆرینەی ئاڵمانییه‌کانی به‌رزکرده‌وه‌ و لیبکنێخت(Liebknecht) و ڕابه‌رانی دیکەیی سۆشیال دێمۆکراتی ئاڵمانی به‌ شێوه‌یه‌کی په‌یگیرانه‌ شه‌رمه‌زار کرد. ئه‌وان ده‌یانویست کرێکاران ئارام بکه‌نه‌وه، بۆ ئه‌وه‌ی کۆنترۆلی خۆیان به‌سه‌ر بزاڤی کرێکاری ئاڵماندا بپارێزن و له‌ هه‌مان کاتدا، له‌ته‌ك ڕابه‌رانی بۆرجوا دێمۆکراتی پارتی گه‌ل دۆستایه‌تییان هه‌بێت؛ که‌ ڕابەرانی پارتی ناوبراو زوو تێگه‌یشتن، بە وه‌ستانه‌وه‌ به‌رامبه‌ر بزاڤی کرێکاری ئاڵمان، که‌ به‌بێ پشتیوانی ئه‌و نه‌یانده‌توانی به‌ ده‌سه‌ڵاتی ڕامیاری بگه‌ن، هه‌ڵه‌یه‌کی تاکتیکی گه‌وره‌یان کردووه‌.

له‌م باره‌وه‌، پارتی گه‌ل، ڕیسای بۆرجوازیانه‌ی گرتەبەر، که‌ هیچ کات خۆیان نه‌که‌نه‌ شۆڕشگێڕ. هەرچەندە تاکتیکه‌کانیان بەشێوەیەکی لێزازانه‌ جێبەجێ دەکەن، هه‌میشە به‌م بنه‌مایه‌ پشتئه‌ستوورن: ڕاکێشانی پشتیوانی کارای خه‌ڵك بۆ ئه‌نجامدانی شۆڕشی ڕامیاریی، به‌ڵام چنیننه‌وه‌ی به‌رهه‌مه‌که‌ی بۆ خۆیان [پارتە ڕامیارەکان،و.ک]. تێڕوانینێکی لەو جۆرە بوو، که‌ پارتی گه‌لی ناچار کرد تاکو پاشەکشە لە ڕێوشوێنی دژه‌سۆشیالیستیی خۆی بکات و ڕای بگه‌یێنێت، که‌ هه‌نووکه‌ ئه‌ویش پارتێکی سۆشیالیسته‌…. پاش ساڵێك له‌ دانیشتن و گفتوگۆ، ڕابه‌رانی پایه‌به‌رزی پارته‌ کرێکاریی و بۆرجوازییەکان به‌رنامه‌ی (ئایزناخ)یان په‌سه‌ند کرد و به‌ هێشتنه‌وه‌ی ناوی پارتی سۆشیال دێمۆکراتی ئاڵمان (S.D.W.P.)، تاکه‌ پارتێکیان پێكهێنا. ئه‌م به‌رنامه‌یه‌ لە ڕاستیدا تێکەڵەیەکی سەیر بوو لە به‌رنامه‌ی شۆرشگێڕانه‌ی کۆمه‌ڵه‌ی نێونه‌ته‌وه‌یی کرێکاران (ئینته‌رناسیونالی یەکەم،و.ک) و به‌رنامه‌ی هه‌لپه‌رستانەی ناوسراوی دێمۆکراسی بۆرجوازیی….

به‌شی(1)ی به‌رنامه‌که‌ له‌ ڕاستیدا له‌ته‌ك ڕامیاریی بنچینه‌یی و گیانی نێونه‌ته‌وه‌یی ناکۆکه‌. پارتی سۆشیال دێمۆکراتی ئاڵمان ده‌یه‌وێت ده‌وڵه‌تێکی ئازادی گه‌لی دابمەزرێنێت. به‌ڵام واژه‌کانی ئازاد و گه‌ل، به‌ واژه‌ی ده‌وڵه‌ت، پوچ دەکاتەوه‌؛ ناوی نێونەتەوەیی ڕه‌تکردنه‌وه‌ی ده‌وڵه‌ت دەگەیێنێت. ئایا ڕێکخه‌رانی به‌رنامه‌کە له‌مه‌ڕ ده‌وڵه‌تی نێونه‌ته‌وه‌یی یا گەردووییه‌وه‌ قسه‌ ده‌که‌ن، یا ده‌یانه‌وێت ده‌وڵه‌تێك دابمەزرێنن، کە تەنیا هەموو وڵاتانی ئەوروپای خۆراوایی بگرێته‌وه‌ – ئینگلاند، فه‌ره‌نسه‌، ئاڵمان، وڵاتانی ئه‌سکه‌ندیناڤی، هۆڵه‌نده‌، سویسرا، ئیسپانیا، پۆرتوگال و وڵاتانی سلاڤی ژێرچەپۆکی نه‌مسا؟ نه‌خێر. گه‌ده‌ی ڕامیارییان ناتوانێت هاوکات ئه‌م هه‌مگه‌ وڵاتانه‌ هەرس بدات. سۆشیال دێمۆکراته‌کان به‌ شەیداییه‌که‌وه‌ که‌ ته‌نانه‌ت هه‌وڵی شاردنه‌وه‌ی ناده‌ن، ڕایده‌گه‌یێنن، که‌ ده‌یانه‌وێت وڵاتی باوکیان ئاڵمانی گەورە دامەزرێنن. هەروەها ئه‌مه‌ ئەو هۆکارەیە، که‌ تاکە ئامانجی پارتی سۆشیال دێمۆکراتی ئاڵمان، دروستکردنی ده‌وڵه‌تی گشت ئاڵمان، لە یه‌که‌مین به‌شی به‌رنامه‌که‌یاندا دێت. ئه‌وان پێشی گشت نیشتمانپه‌روه‌رانی ئاڵمانییان داوه‌ته‌وه‌.

کرێکارانی ئاڵمان له‌ بری ئه‌وه‌ی خۆیان بخه‌نه‌ پێناو دروستکردنی ده‌وڵه‌تی گشت ئاڵمان، پێویستە به‌ هاوچینە چەوساوەکانیانەوە له‌ سه‌رتاسه‌ری جیهاندا په‌یوه‌ست بن، تاوه‌کو پشتیوانی له‌ به‌رژه‌وه‌ندی هاوبه‌شی ئابووریی و کۆمه‌ڵایه‌تیی خۆیان بکه‌ن. هەروەها پێویستە بزاڤی کرێکاریی هه‌ر وڵاتێك ته‌نیا پشت بە بنه‌ماکانی هاوپشتیی نێونه‌ته‌وه‌یی ببەستێت. … ئه‌گه‌ر له‌ ناکۆکی نێوان دوو ده‌وڵه‌تدا، کرێکاران به‌پێی بەشی (1)ی به‌رنامه‌ی سۆشیالی دێمۆکرات کار بکه‌ن، ئه‌وان به‌ پێچه‌وانه‌ی حه‌ز و بەرژەوەندی چینایەتییانەوە، له‌ دژی هاوڕێیانی کرێکاریان له‌ وڵاتانی دیکە، به‌ بۆرجوازی خۆییه‌وه‌ په‌یوه‌ست ده‌بن. به‌و جۆره‌، هاوپشتی نێونه‌ته‌وه‌یی ده‌که‌نه‌ قوربانی نیشتمانپه‌روەری نه‌ته‌وه‌یی ده‌وڵه‌ت. ئه‌مه‌ ڕێك هه‌ر ئەو کاره‌یە، که‌ هەنووکە کرێکارانی ئاڵمان له‌ جه‌نگی فه‌ره‌نسه‌ (Franco-Prussian) پروسدا ده‌یکه‌ن. تا کاتێك کرێکارانی ئاڵمان لە هەوڵی دامەزراندنی ده‌وڵه‌تێكی نه‌ته‌وه‌ییه‌دا بن – ته‌نانه‌ت ئازادترین ده‌وڵه‌تی گه‌لیئه‌وا به‌ناچاری و بەتەواوەتی ئازادی خه‌ڵك دەکەنە قوربانی شکۆداری ده‌وڵه‌ت، سۆشیالیزم دەکەنە قوربانی ڕامیاری، دادپەروەری و هاوڕێیەتی نێونەتەوەیی دەکەنە قوربانی نیشتمانپه‌رستی. ئەستەمە لە یەك کاتدا بە دوو ئاراستەی جیاواز ببزوێی. سۆشیالیزم و شۆڕشی کۆمەڵایەتیی بەرەو وردوخاشکردنی دەوڵەت ملدەنێن:- سەرەنجام. ئەوانەی کە دەوڵەتیان دەوێت، دەبێت قوربانی بەڕزگاری ئابووریی جەماوەر بۆ چەپاوڵی ڕامیارییانەی پارتی بەرتەر بدەن.*

پارتی سۆشیال دێمۆکراتی ئاڵمان، قوربانی بە ڕزگاری ئابووریی و له‌ته‌کیشیدا ڕزگاری ڕامیاریی پرۆلیتاریا دەدات– یا ڕاستر بوترێت، دەربازبوون له‌ ڕامیارییەکان و ده‌وڵه‌ت – لەپێناو سه‌رکه‌وتنی دێمۆکراتی بۆرجوازی. ئه‌مه‌ به‌ ڕوونی له‌بەشی دووه‌م و سێیه‌می به‌رنامه‌ی سۆشیال دێمۆکراسی دێت. سێ بەندی یه‌که‌م له‌ بەشی دووه‌م له‌ هه‌موو ڕوویه‌که‌وه‌ له‌ته‌ك بنه‌ماکانی نێونەتەوەیی (ئینتەرناسیوناڵ)دا گونجاون: له‌ناوبردنی سه‌رمایه‌داری؛ یه‌کسانی ته‌واوی ڕامیاریی و کۆمه‌ڵایه‌تی؛ هه‌ر کرێکارێك ده‌بێت ته‌واوی به‌رهه‌می کاره‌که‌ی وه‌ربگرێت. بەڵام بەندی چواره‌م، ڕایدەگه‌یێنێت، کە ڕزگاری ڕامیاریی پێشمه‌رجی ڕزگاری ئابووریی چینی کرێکاره‌، به‌وه‌ی که‌ چاره‌سه‌ری پرسە کۆمه‌ڵایەتییەکان، ته‌نیا له‌ سایه‌ی ده‌وڵه‌تێکی دێمۆکراتیکدا چارەسەر دەبن، بەم جۆرە ئەو بنه‌مایانه‌ پوچه‌ڵ دەکاتەوە و کرده‌ییکردنه‌وه‌یان ئەستەم ده‌کات. خاڵی چواره‌م به‌گشتی ئه‌مه‌ ده‌ڵێت :

کرێکاران، ئه‌نگۆ کۆیله‌ و قوربانی کۆمه‌ڵگه‌ی سه‌رمایه‌دارین. ئایا ده‌تانه‌وێت خۆتان له‌و کۆتوبەندە ئابوورییانە ڕزگار بکه‌ن؟ هه‌ڵبه‌ته‌ که‌ ده‌تانه‌وێت و بێگومان مافی خۆتانه‌. به‌ڵام بۆ بەدیهێنانی داخوازییه‌کانتان، سه‌ره‌تا ده‌بێت ئه‌نگۆ یارمەتی ئێمە بدەن تاکو شۆڕشی ڕامیاریی بکه‌ین. پاشان، ئێمه‌ش یارمه‌تی ئێوه‌ ده‌ده‌ین، شۆڕشی کۆمه‌ڵایه‌تی بکه‌ن. بوارمان بدەن سه‌ره‌تا، به‌ هێزی ئێوه‌ ده‌وڵه‌تی دێمۆکراتی دابمه‌زرێنین، ده‌وڵه‌تێکی دێمۆکراتی باش وه‌ك ئەوەی لە سویسرا: ئەو کات، ئێمه‌ به‌ڵێنتان ده‌ده‌ینێ، که‌ هه‌مان ئەو دەستکەوتانە به‌ ئه‌نگۆ بده‌ین، که‌ هەنووکە کرێکارانی سویسرا لێیان به‌هره‌مه‌ندن …. (سه‌رنجی مانگرتنه‌کان له‌ باسل و جنێڤ(Genève) بده‌ن، که‌ به‌ شێوه‌یه‌کی دڕندانه‌ له‌لایه‌ن بۆرجوازییه‌وه‌ سه‌رکوت ده‌کرێن.)

بۆ خۆیەکلاییکردنەوە لەسەر ئەوەی کە ئەم فریوە باوه‌ڕنه‌که‌رده‌نییه‌، ڕێك ڕەنگدانەوەی ئاراستە و گیانی سۆشیال دێمۆکراسیی ئاڵمانییه‌، ناچار دەبێت له‌بەشی 3 بکۆڵدرێته‌وه‌، که‌ ته‌واوی ئامانجه‌ ده‌ستبه‌جێیەکانی ڕیز ده‌کات، تاوه‌کو ببێتە پێشەکی پاگه‌نده‌ی یاسایی و ئاشتیخوازیی و کەمپەینە هەڵبژاردنییەکانی پارت. ئه‌م داخوازییانه‌ ڕێك کۆپیکردنی به‌رنامه‌ی ناسراوی دێمۆکراسی بۆرجوازییه‌: مافی ده‌نگدانی گشتی له‌ته‌ك یاسادانانی ڕاسته‌خۆ لەلایەن گەلەوه‌؛ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی گشت بەرتەرییە ڕامیارییه‌کان؛ جێگرتنەوەی سوپای هه‌میشه‌یی جێگر به‌ میلیشیای خۆبه‌خش و هاووڵاتیی؛ جیاکردنه‌وه‌ی کلیسا له‌ ده‌وڵه‌ت و فێرگه‌گان له‌ کلیسا، خوێندنی سه‌ره‌تایی به‌ خۆرایی و هەمووانی، ئازادی چاپه‌مه‌نی و کۆبوونه‌وه‌ و پێکهێنانی کۆمەڵەکان، جێگرتنەوەی گشت باجوخەراجە ناراستەوخۆکان بە یه‌ك سیسته‌می باجوخه‌راجی ڕاستەخۆ له‌سه‌ر داهات و بەرزبوونەوەی بەپێی بەرزبوونەوەی قازانجەکان.

ئایا ئه‌م به‌رنامه‌یه‌ ئەوە ناسه‌لمێنیت، که‌ سۆشیال دێمۆکراته‌کان – بەتەواوی گرنگی بە ڕیفۆرمی ڕامیاریی لەمەڕ ده‌زگه‌کان و یاساکانی دوڵه‌ت دەدەن و سۆشیالیزم بۆ ئه‌وان خەونێکی پوچە، که‌ له‌ باشترین باردا له‌ داهاتوویه‌کی زۆر دووردا دێتەدی؟

ئه‌گه‌ر ئه‌و ڕاستییە نه‌بووایه‌، کە ئاره‌زوو و هه‌ستە ڕاسته‌قینه‌ و ڕادیکاڵەکانی ئه‌ندامانیان، واته‌ کرێکارانی ئاڵمان، زۆر واوه‌تر له‌م به‌رنامه‌ ده‌ڕۆن، ئایا دەماندەتوانی پاساوی ئەوە بکەین، که‌ بڵێن پارتی سۆشیالی دێمۆکراتی ئاڵمان، ته‌نیا به‌ مه‌به‌ستی سوودوه‌رگرتن له‌ جه‌ماوه‌ری کرێکاران وه‌ك ئامرازی ناهوشیارانە بۆ پتەوکردنی پێگه‌خوازیی ڕامیاریی بۆرجوا دێمۆکراته‌کانی ئاڵمان په‌یدا بووه‌؟

له‌م به‌رنامه‌دا ته‌نیا دوو به‌ش هه‌ن، که‌ ناسەرمایەگوزارییین و سه‌رمایه‌داران حەزیان لێناکەن. یه‌که‌میان، له‌ نیوه‌ی کۆتایی خاڵی 8 ی بەندی3 دایه‌، که‌ خوازیاری دیاریکردنی ڕۆژانه‌کارێکی ئاسایی (سنووردارکردنی کاتژێره‌کانی کارکردن)، هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی کاری منداڵان و سنووردارکردنی کاری ژنانه‌؛ پێوەرگەلێك که‌ کۆمپانییە تایبەتەکان ده‌خه‌نه‌ له‌رزه‌وه‌. سەرمایەداران ئەوینداری شه‌یدای هەموو ئازادییکن، کە دەتوانن به‌ ئاراسته‌ی به‌رژه‌وه‌ندی خۆیان سوودی لێ وه‌ربگرن، ئه‌وان خوازیاری مافی به‌هره‌کێشی بێسنووری پرۆلیتاریان و به‌ توندی له‌ ده‌ستێوه‌ردانی ده‌وڵه‌ت هه‌راسانن. سه‌ره‌رای ئه‌وه‌، سه‌رمایه‌دارانی بێچاره‌، که‌وتوونه‌ته‌ ڕۆژگارێکه‌وه‌، ناچار بوون تا ده‌ستێوه‌ردانی ده‌وڵه‌ت ته‌نانه‌ت له‌ ئینگلاند، که‌ به‌هیچ شێوه‌یه‌ك سۆشیالیستی نییه‌، په‌سه‌ند بکه‌ن.

به‌شی دووه‌م، بەندی 10 له‌بەشی 8– ته‌نانه‌ت له‌وه‌ گرنگ تر و سۆشیالیستی تره‌. خوازیاری یارمەتی، پشتیوانی و پارێزگاری و بایەخدانە بە هه‌ره‌وه‌زییه‌ کرێکارییه‌کان، بەتایبەت هه‌ره‌وه‌زییەکانی به‌رهه‌مهێنه‌ران ( به‌ گشت دابینکارییه‌ پێویسته‌کانه‌وه‌، بۆ نموونە ئازادی پەرەسەندن) لەلایەن ده‌وڵه‌وه‌ بووه‌. سەرمایەگوزارانی ئازاد (تایبەت)، ترسیان له‌ کێبركێ له‌ته‌ك هه‌ره‌وه‌زییه‌ کرێکارییه‌کاندا نییه‌، چونکه‌ سه‌رمایه‌داران ده‌زانن، که‌ کرێکاران، به‌ داهاتی که‌می خۆیانه‌وه‌، هیچ کات به‌خۆیان ناتوانن، به‌ ڕاده‌ی پێویست سه‌رمایه‌ کۆبکه‌نه‌وه‌، تاوه‌کو بتوانن ببنه‌ ڕکه‌به‌ری سه‌رچاوه‌ گه‌وره‌کانی چینی خاوه‌نکار … به‌ڵام ئه‌گه‌ر هه‌ره‌وه‌زییه‌ کرێکارییه‌کان له‌لایه‌ن دەسەڵاتەوە بایەخیان پێبدرێت و لە پشتیوانی بەرفراوانی دەوڵەت بەهرەمەند بن، ده‌ست به‌ خه‌بات دەکه‌ن و بەرە بەرە سه‌رمایه‌ی تایبه‌تی و کۆمپانییە (پیشه‌سازیی و بازرگانییەکان) دەگرنەدەست، بەم جۆرە بارودۆخه‌که‌ پێچه‌وانه‌ ده‌بێته‌وه‌ …. بۆیە سه‌رمایه‌داران بە کردەوە له‌ته‌ك ده‌وڵه‌تدا دەکەونە ڕکەبەری و بێگومان ده‌وڵه‌ت لە هەموو سەرمایەداران به‌هێزترە. [ لە دووتوێی پەرەگرافی داهاتوودا دەردەکەوێت، کە باکونین یارمەتی دەوڵەت بۆ هەرەوەزییە کرێکارییەکان وەك بەشێك لە گواستنەوە لە سەرمایەدارییەوە بۆ سۆشیالیزمی دەوڵەتی دەبینێ.]

کرێکار له‌لایه‌ن ده‌وڵه‌ته‌وه‌ دادەمەزرێتئه‌مه‌ بنچینەیە، بنه‌مای کۆمونیزمی ده‌سه‌ڵاتگەرایە، بنەمای سۆشیالیزمی ده‌وڵه‌تییه‌.کاتێك کە ده‌وڵه‌تێك دەبێتە تاکە خاوەن (مالك)– له‌ کۆتایی سه‌رده‌می ڕاگوزاریی پێویست بۆ پێشکه‌وتنی کۆمه‌ڵگه‌ و به‌بێ ئاڵوگۆڕێکی وەها له‌ ڕێکخستنی هه‌نووکه‌یی بۆرجوازی له‌ ده‌سه‌ڵاتدا، به‌ ڕێکخستنی ئاییندەی یه‌کسانی فه‌رمی بۆ هه‌مووان – دەگۆڕێت به‌ تاکە بانکدار، تاکە سه‌رمایه‌دار، تاکە بەرنامەداڕێژەر و تاکە به‌ڕێوه‌به‌ری گشت کاروبارە نیشتمانییەکان و بەخۆی تاکە دابه‌شگه‌ری ته‌واوی به‌رهه‌مه‌کان ده‌بێت. ئەمەی نموونەی باڵای بنچینه‌ی سەرەکیی کۆمونیزمی هاوچه‌رخه‌.

سەرچاوەی وەرگێڕانە فارسییەکەی : سایتی( کاوشگر) :

http://www.kavoshgar.org/Translations/Bakunin_SD.htm

ئەم وەرگێڕانە لەتەك دەقە ئینگلیزییەکەی بەراورد کراوە:

* دوو دێری دوایی ئەم پەرەگرافە لە وەرگێڕانە فارسییەکەدا ناهاتوون.

Soşyalîzm, enarkîzm û fêmînîzm / 3

Carol Ehirlich

Û. Le farsîyewe

Beşî sêyem:

Bargerayî* (Situationism) û anarko- fêmînîzm

Gorrînî cîhan û allugorrî pêkhatey jyan yekin û heman ştin.12

Kesayetî boxoy ramyarîye.13

Enarkîstekan rahatûn letek gwêragirtin lewey gwaye rwangeyekyan nîye, ke bitwanêt le binyatnanî komellgey nwêda yarmetîder bêt. Le baştirîn barda, rexnegranyan berrêzewe dellên enarkîzm pêman dellêt, ke çî nekeyn. Bwarî bîrukrasî ya desellatî quçkeyî (hierarchical authoritiy) neden , mollet be parte pêşrrewekan neden, ta birryarekan le brî êwe bden, min pêşêl meke, hîçkes pêşêl meke. Leser bnemay em rwangeye, enarkîzm be hîç şêweyek tîorî nîye. Bellku brîtîye le komelle praktîkêkî wiryagerawane (zengderane), dengî wîjdanî azadîxwaz – herdem aydyalîst, hendêk kat kemêk bêbezeyî û car car fretir nabecê, bellam yadhênereweyyekî pêwîst.

Lem wirdegîrîyeda zor krokî rastîy hen. Be heman şêwe, le hizrî enarkîstîda corî zor bûnyan heye, ke detwanin çwarçêwey tîorî bo lêkdanewey cîhan û destbekarbûn bo gorrînî desteber deken. Lewaneye bo fêmînîste radîkallekan, ewaney ke deyanewêt “hengaw bo perepêdanî tîorî xo-huşyarî” 14 bnên, le bargerayîda wzeyekî behêz bedest dênin.

Gringî bargerayî (Situationism) bo lêkdaneweyekî enarko- fêmînîstî eweye, ke huşyarî sosyalîstî lemerr serwerîy serkewtgerî sermayedarî û pêdagrî enarkîstî leser goranî serapay komellge û jyanî taybetî û cvakî pêkewe kodekatewe. Em xalle lemerr serkutgerîy sermayedarîyewe gringî heye: zor car awa nîşan drawe, ke enarkîstekan lewe beaga nîn, ke sîstemî abûrî zorîney xellk behrekêşî dekat. Belam zorîney soşyalîstekan ( betaybet markisîstekan) le astî ew rastîyeda nabînan, ke xellkî le hemû bwarekanî jyanyanda deçewsêndirênewe; kar, beserbirdnî katekanî destbetallî, kultûr, peywendîye kesîyekan û hîtir û hîtrîş. Ewe tenya enarkîstekanin pê leser ewe dadegrin, ke xellkî debêt bexoy helumercî jyanî xoy bgorrêt – kes natwanêt emey encam bdat. Ne part û ne sendîka û ne “rêkxerekan”, ne lelayen hîçkesî dîkewe, natwanrêt encam bidrêt.

dû çemkî bnerretî bargerayî brîtîn le ”kalla-commoditiy” û ”xistnerrû- spectacle ”n. Sermayedarî gişt peywendîye komellayetîyekanî gorrîwn be peywendî kalayî. Bazar beser hemûyanda zalle. Kesekan tenya berhemhêner û bekarber nîn be wata abûrîye berteskekey, bellku zorêk le pêkhatey jyanî rojaneyan leser binçîney peywendî kallayî damezrawn. Komellge bekarbere wek giştêk- komellêk le peywendîye komellayetîyekan û pêkhatekanyan, berhemî serekî abûrî kallayîn.15 eme be naçarî nek tenya xellkî le karekey, bellku letek serapay jyanî namo kirduwe; behoy bekarberîy (be kallakirdnî) peywendîye komellayetîyekanewe, tak buwete bînerêkî nakaray jyanî xoy. Bem core, xistnerrû, kultûre, ke le abûrî kallayyewe helldequllêt – şanoke amadekrawe, rollekan degêrrdirên, çeplle lêdedeyn, katêk pêmanwaye ke xoşhallîn, dem daderrîn, katêk pêmanwaye ke werrsîn, belam natwanîn le şanoke bçîne derewe. Çunke le derewey şanoke, cîhanêkî dîke nîye, ta boy bçîn.

Lem dwayyaneda, sereray eweş, xerîke şanoy komellayetî destî be darruxan kirduwe û bew core egerî twanay binyatnanî cîhanêkî dîke le derewey şanoke bûnî heye – em care, dunyayekî ketwarî, dunyayek ke têyda her yek le ême rastewxo wek bkerêk (subject) beşdarî têda bkat, nek wek berkarêk (object). Derbrrînî bargerayî (situationist) bo em egere ”nojekirdnewey jyanî rojane”ye.

Çon jyanî rojane nojen dekrêtewe? Be afrandinî barudoxgelêk, ke ewey wek sîstemî sruştî ştekan derdekewêt, têkdedat – ew barudoxaney ke mrovekan lenêw şêwaze xupêwegirtuwekanî bîrkirdnewe û reftakirdin dehênête derewe. Kesekan tenya lew bareda twanay encamdanî eweyan heye, têkdanî şano saxteke û abûrî kallayî – wate lenawbirdnî sermayedarî be hemû şêwekanîyewe. Tenya lew bareda detwanin, jyanî azad û dûr le namoyî çê bken.

Yekangîrî (wêkhatnewey) tîorî enarkîzmî komellgera letek fêmînîzmî radîkall, leser em çalakîye sernicirrkêşe. Çemkî kalla û xistnerrû be dyarîkrawî le jyanî jnanda deguncêt. Le rastîda zorêk le fêmînîste radîkallekan be dûrudrêjî û wirdekarîyewe emeyan rûn kirduwe, bebê ewey bîxene çwarçêwey bargerayyeweSituationist 16 . Bo şîkirdnewey qull û nîşandanî stemkarîy le jnan wek beşêkî organîk le komellge wek giştêk, merc nîye jnan ser be çîn û twêjî komellayetî dyarîkraw bin. Stem leser jnan wek beşêk le stem begşitî le ser hemû xellk behoy abûrî sermayedarîyeweye, bellam kemtir le stem lewanî dîke nîye. Bepêçewaney – rwangey bargerakaneweSituationist –, bo ewey çewsawe bît, pêwîst nîye beşêkî dyarîkrawî jnan bît; bo ewey stem lêkraw naw bibrêyt, pêwîst nîye beşêk bît le prolîtarya, be şêwey pîşeyî, wek krêkarî pîşesazî, ya wek kesêk naserbexoy abûrîy bît. Engo pêwîstan bewe nîye, ke betamezroyî çawerrêy manîfêstî soşyalîstekan bmênnewe, ta dîktetan pê bken, ke lêhatûytan heye; wek kabanî mall (barhênanewey neweyekî dîke le krêkaran), wek krêkarêkî nûsînge, wek xwêndkarêk ya fermanberêkî mamnawendîy dewllet ( bo ewey beşêk bît le ”çînî krêkarî nwê”). Engo pêwîstan bewe nîye, beşêk bin le cîhanî sêyem, ya hawrregezbaz ya jnêkî besalaçû ya wergirî komekî komellayetî bin. Hemû ew jnane le abûrî kallayîda berkarn (objectis); hemûyan bîneranî nakaray -şanoken. Ewe aşkraye, ke jnan le hendêk barda beberawrid be jnanî dîke le rêwşiwênî zor xraptirdan, bellam, le heman katda hîç kamyan le hemû layenekanî jyanyanda azad nîn.

* Situationism , bedaxewe leber cêkewtenebûnî em wajeye le zmanî kurdîda û nebûnî hawwatay kurdîy wajeke, nacarbûm em wajeye pêşnyar bkem bargera, çunke xudî wajey (Situation) be watay : rêwşiwên, babet, bar, hellkewtey bar (muq’, muçu’, hale, wiç’) dêt û lem bareda le zmanî farsîda be (muq’îtbawrî) wergêrrdrawe. Ke le kurdîyekeyda dekate (bawerrdarîy be destbekarbûn le kat û wişwênî xoyda =bargerayî).

Perwaêz:

12. Strasbourg Situationists, Once the Universities Were Respected, 1968, p.38. 13. Carol Hanisch, “The Personal is Political”, Notes from the Second Year. N.Y.: Radical Feminism, 1970, pp. 76-78.

14. Leighton, op cit.

15. Point-Blank!, “The Changing of the Guard”, in Point-Blank, October 1972, p.16.

16. For one of the most illuminating of these early analyses, see Meredith Tax, “Woman and Her Mind: The Story of Everyday Life”, Boston: Bread and Roses Publication, 1970.

** Em babete le saytî (xuşe) wergîrawe û bedaxewe çend salle le arada nemawe. Le wergêranîda bo ser zmanî kurdî, letek deqe îngilîzîyekey berawrid krawe.

سۆشیالیزم، ئەناركیزم و فێمینیزم / 3

Carol Ehrlich

و. لە فارسییەوە

بەشی سێیەم:

بارگەرایی* (Situationism) و ئاناركۆفێمینیزم

گۆڕینی جیهان و ئاڵوگۆڕی پێكهاته‌ی ژیان یەكن و هەمان شتن.12

كه‌سایەتی بۆخۆی ڕامیارییە.13

ئەناركیسته‌كان ڕاهاتوون لەتەك گوێراگرتن له‌وەی گوایە ڕوانگه‌یه‌كیان نییە، كه‌ بتوانێت له‌ بنیاتنانی كۆمه‌ڵگه‌ی نوێدا یارمەتیدەر بێت. له‌ باشترین باردا، ڕەخنەگرانیان بەڕێزەوە دەڵێن ئەناركیزم پێمان ده‌ڵێت، كه‌ چی نه‌كه‌ین. بواری بیروكراسی یا دەسەڵاتی قوچكەیی (hierarchical authority) نەدەن ، مۆڵەت به‌ پارتە پێشڕه‌وه‌كان نەدەن، تا بڕیارەكان لە بری ئێوە بدەن، من پێشێل مەکە، هیچكه‌س پێشێل مەکە. له‌سه‌ر بنه‌مای ئه‌م ڕوانگه‌یه، ئەناركیزم بە هیچ شێوەیەك تیئۆری نییە. به‌ڵكو بریتییە لە كۆمه‌ڵه‌ پراكتیكێكی وریاگەراوانە (زەنگدەرانە)، دەنگی ویژدانی ئازادیخواز هه‌رده‌م ئایدیالیست، هه‌ندێك كات كه‌مێك بێبەزەیی و جار جار فره‌تر نابه‌جێ، به‌ڵام یادهێنەرەوه‌ییه‌كی پێویست.

له‌م ورده‌گیرییه‌دا زۆر كرۆكی ڕاستیی هەن. به‌ هه‌مان شێوه‌، له‌ هزری ئەناركیستیدا جۆری زۆر بوونیان هه‌یه‌، كه‌ دەتوانن چوارچێوه‌ی تیئۆری بۆ لێكدانەوەی جیهان و ده‌ستبەكاربوون بۆ گۆڕینی ده‌سته‌به‌ر ده‌كەن. لەوانەیە بۆ فێمینیسته‌ ڕادیكاڵه‌كان، ئەوانەی كە دەیانه‌وێت “هه‌نگاو بۆ پەرەپێدانی تیئۆری خۆهوشیاری14 بنێن، له‌ بارگەراییدا وزه‌یه‌كی به‌هێز به‌ده‌ست دێنن.

گرنگی بارگەرایی (Situationism) بۆ لێكدانه‌وه‌یه‌كی ئەناركۆفێمینیستی ئه‌وه‌یه‌، كه‌ هوشیاری سۆسیالیستی لەمەڕ سەروەریی سەركەوتگەری سه‌رمایه‌داری و پێداگری ئەناركیستی له‌سه‌ر گۆرانی سه‌راپای كۆمه‌ڵگه‌ و ژیانی تایبەتی و جڤاكی پێكەوە كۆدەكاتەوە. ئەم خاڵە له‌مه‌ڕ سەركوتگەریی سه‌رمایه‌دارییه‌وه‌ گرنگی هه‌یه‌: زۆر جار ئاوا نیشان دراوە، كە ئەناركیسته‌كان له‌وە بەئاگا نین، كە سیسته‌می ئابووری زۆرینەی خەڵك بەهرەكێشی دەكات. به‌لام زۆرینەی سۆشیالیسته‌كان ( به‌تایبه‌ت ماركسیسته‌كان) لە ئاستی ئەو ڕاستییەدا نابینان، كه‌ خه‌ڵكی له‌ هه‌موو بوارەكانی ژیانیاندا دەچەوسێندرێنەوە؛ كار، به‌سه‌ربردنی كاته‌كانی دەستبەتاڵی، كولتوور، په‌یوه‌ندییه‌ كه‌سییه‌كان و هیتر و هیتریش. ئەوە ته‌نیا ئەناركیسته‌كانن پێ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ داده‌گرن، كه‌ خه‌ڵكی دەبێت به‌خۆی هه‌لومه‌رجی ژیانی خۆی بگۆڕێت – کەس ناتوانێت ئەمەی ئەنجام بدات. نه‌ پارت و نە سەندیكا و نە “ڕێكخەرەكان”، نه‌ لەلایەن هیچكه‌سی دیكه‌وه‌، ناتوانرێت ئەنجام بدرێت.

دوو چه‌مكی بنه‌ڕه‌تی بارگەرایی بریتین لە كاڵا-commodity” و خستنه‌ڕوو– spectacle ”ن. سه‌رمایه‌داری گشت په‌یوه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانی گۆڕیون بە په‌یوه‌ندی كالایی. بازار بەسەر هەموویاندا زاڵە. كەسەكان تەنیا بەرهەمهێنەر و بەكاربەر نین بە واتا ئابوورییە بەرتەسكەکەی، بەڵكو زۆرێك لە پێكهاتەی ژیانی ڕۆژانەیان لەسەر بنچینەی پەیوەندی كاڵایی دامەزراون. كۆمه‌ڵگه‌ بەكاربەرە وەك گشتێككۆمه‌ڵێك لە په‌یوه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییەكان و پێكهاته‌كانیان، بەرهەمی سەرەكی ئابووری كاڵایین.15 ئەمە بە ناچاری نەك تەنیا خەڵکی لە کارەکەی، بەڵکو لەتەك سەراپای ژیانی نامۆ کردووە؛ بەهۆی بەکاربەریی (بە کاڵاکردنی) په‌یوه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانەوە، تاك بووەتە بینه‌رێكی ناکارای ژیانی خۆی. به‌م جۆرە، خستنه‌ڕوو، كولتووره‌، كه‌ له‌ ئابووری كاڵاییەوە هەڵدەقوڵێت شانۆکە ئامادەکراوە، ڕۆڵه‌كان دەگێڕدرێن، چه‌پڵه‌ لێده‌ده‌ین، كاتێك پێمانوایە کە خۆشحاڵین، دەم دادەڕین، كاتێك پێمانوایە كه‌ وەڕسین، به‌لام ناتوانین لە شانۆکە بچینە دەرەوە. چونكه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی شانۆكه‌، جیهانێكی دیکە نییە، تا بۆی بچین.

له‌م دواییانه‌دا، سەرەرای ئەوەش، خەریکە شانۆی ‌كۆمه‌ڵایه‌تی دەستی بە داڕوخان کردووە و بەو جۆرە ئەگەری توانای بنیاتنانی جیهانێكی دیکە له‌ ده‌ره‌وه‌ی شانۆكه‌ بوونی هه‌یه‌ ئه‌م جاره‌، دونیایه‌كی کەتواری، دونیایەك كه‌ تێیدا هه‌ر یه‌ك له‌ ئێمه‌ ڕاستەوخۆ وەك بکەرێك (subject) بەشداری تێدا بکات، نەك وه‌ك بەرکارێك (object). ده‌ربڕینی بارگەرایی (situationist) بۆ ئه‌م ئەگەرە نۆژەكردنه‌وه‌ی ژیانی ڕۆژانه‌یە.

چۆن ژیانی ڕۆژانه‌ نۆژەن دەكرێته‌وه‌؟ به‌ ئافراندنی بارودۆخگەلێك، کە ئەوەی وەك سیستەمی سروشتی شته‌كان دەردەکەوێت، تێکدەدات – ئەو بارودۆخانەی کە مرۆڤەکان لەنێو شێوازە خوپێوەگرتووەکانی بیرکردنەوە و رەفتاکردن دەهێنێتە ده‌ره‌وه‌. کەسەکان ته‌نیا له‌و باره‌دا توانای ئەنجامدانی ئەوەیان هەیە، تێکدانی شانۆ ساختەکە و ئابووری كاڵایی – واتە لەناوبردنی سەرمایەداری بە هەموو شێوەکانییەوە. ته‌نیا له‌و بارەدا دەتوانن، ژیانی ئازاد و دوور لە نامۆیی چێ بكه‌ن.

یەکانگیری (وێکهاتنەوەی) تیئۆری ئه‌ناركیزمی کۆمەڵگەرا له‌ته‌ك فێمینیزمی ڕادیكاڵ، لەسەر ئەم چالاکییە سه‌رنجڕکێشه‌. چه‌مكی كاڵا و خستنه‌ڕوو به‌ دیاریکراوی لە ژیانی ژناندا دەگونجێت. له‌ ڕاستیدا زۆرێك له‌ فێمینیسته‌ ڕادیكاڵه‌كان بە دوورودرێژی و وردەکارییەوە ئەمەیان ڕوون کردووە، بەبێ ئەوەی بیخەنە چوارچێوەی بارگەراییەوەSituationist 16 . بۆ شیکردنەوەی قوڵ و نیشاندانی ستەمکاریی لە ژنان وه‌ك بەشێکی ئۆرگانیك لە كۆمه‌ڵگه‌ وه‌ك گشتێك، مەرج نییە ژنان سەر بە چین و توێژی کۆمەڵایەتی دیاریکراو بن. ستەم له‌سه‌ر ژنان وەك بەشێك له‌ ستەم بەگشتی له‌ سه‌ر هەموو خەڵك بەهۆی ئابووری سه‌رمایه‌دارییەوەیە، به‌ڵام كه‌متر له‌ ستەم لەوانی دیکە نییه‌. بەپێچەوانەی – ڕوانگه‌ی بارگەراکانەوەSituationist –، بۆ ئەوەی چەوساوە بیت، پێویست نییە بەشێکی دیاریكراوی ژنان بیت؛ بۆ ئەوەی ستەم لێکراو ناو ببرێیت، پێویست نییە بەشێك بیت لە پرۆلیتاریا، بە شێوەی پیشەیی، وەك كرێكاری پیشه‌سازی، یا وەك كه‌سێك ناسەربەخۆی ئابووریی بیت. ئه‌نگۆ پێویستان بەوە نییە، كه‌ بەتامەزرۆیی چاوه‌ڕێی مانیفێستی سۆشیالیسته‌كان بمێننه‌وه‌، تا دیكته‌تان پێ بكه‌ن، کە لێهاتوویتان هه‌یه‌؛ وه‌ك كابانی ماڵ (بارهێنانه‌وه‌ی نه‌وه‌یه‌كی دیکە له‌ كرێكاران)، وه‌ك کرێکارێکی نووسینگه‌، وه‌ك خوێندكارێك یا فەرمانبەرێکی مامناوه‌ندیی ده‌وڵه‌ت ( بۆ ئەوەی به‌شێك بیت له‌ چینی كرێكاری نوێ”). ئه‌نگۆ پێویستان بەوە نییە، به‌شێك بن له‌ جیهانی سێیه‌م، یا هاوڕەگەزباز یا ژنێكی به‌سالاچوو یا وەرگری کۆمەکی کۆمەڵایەتی بن. هه‌موو ئه‌و ژنانه‌ له‌ ئابووری كاڵاییدا به‌ركارن (objects)؛ هه‌موویان بینەرانی ناکارای شانۆکەن. ئه‌وە ئاشكرایە، کە ژنان له‌ هه‌ندێك باردا بەبەراورد بە ژنانی دیکە له‌ ڕێوشوێنی زۆر خراپتردان، به‌ڵام، لە هەمان کاتدا هیچ كامیان له‌ هه‌موو لایه‌نه‌كانی ژیانیاندا ئازاد نین.

* Situationism ، بەداخەوە لەبەر جێكەوتەنەبوونی ئەم واژەیە لە زمانی كوردیدا و نەبوونی هاوواتای کوردیی واژەکە، ناجاربووم ئەم واژەیە پێشنیار بكەم بارگەرا، چونكە خودی واژەی (Situation) بە واتای : ڕێوشوێن، بابەت، بار، هەڵكەوتەی بار (موقع، موضوع، حالة، وضع) دێت و لەم بارەدا لە زمانی فارسیدا بە (موقعیت‌باوری) وەرگێڕدراوە. كە لە كوردییەكەیدا دەكاتە (باوەڕداریی بە دەستبەكاربوون لە كات و وشوێنی خۆیدا =بارگەرایی).

پەرواێز:

12. Strasbourg Situationists, Once the Universities Were Respected, 1968, p.38. 13. Carol Hanisch, “The Personal is Political”, Notes from the Second Year. N.Y.: Radical Feminism, 1970, pp. 76-78.

14. Leighton, op cit.

15. Point-Blank!, “The Changing of the Guard”, in Point-Blank, October 1972, p.16.

16. For one of the most illuminating of these early analyses, see Meredith Tax, “Woman and Her Mind: The Story of Everyday Life”, Boston: Bread and Roses Publication, 1970.

** ئەم بابەتە لە سایتی (خوشە) وەرگیراوە و بەداخەوە چەند ساڵە لە ئارادا نەماوە. لە وەرگێرانیدا بۆ سەر زمانی کوردی، لەتەك دەقە ئینگلیزییەکەی بەراورد کراوە.

Soşyalîzm, enarkîzm û fêmînîzm / 2

Carol Ehirlich

Û. Le farsîyewe:

 Beşî duwem:

Fêmînîzmî radîkall û fêmînîzmî enarkîst

Gişt fêmînîste radîkallekan û fêmînîste soşyal-anarkîstekan [enarko fêmînîstekan- û.k] serqallî komellêk karubarî hawbeşn: ledestxodabûnî cestey xud [serbestî her takêk beser cestey xoyda]; cêgrewe [ellterbatîv] bo nêwke-xêzan û peywendî sêksî nahawcor [heterosexualitiy] ; şêwazgelî nwêy perwerdekirdnî mindall, ke bexêwgeran û xudî zarrokanîş rizgar dekat; abûrî xo-dyarîger [self-determination]; kotayîhênan be çwarçêwe regezîyekan le perwededa, le rageyandnekan û le şwênî karda; hellweşandnewey yasa serkutgerekan,kotayîhênan be desellatdarî pyaw, xawendarêtî û çawdêrî beser jnanda; xistne berdestî amrazgelêk bo jnan be mebestî peredan be şarezayî û beha pozetîvekanyan; kotayîhênan be peywendî sozîy serkutgerane; eweş ke sîtwatisyonîyistekan (Situationist) nêwyan nawe: “tazekarî le jyanî rojaneda”.

Bem pêye, şitgelêkî fre hen, ke fêmînîste radîkallekan û fêmînîste enarkîstekan leseryan kokin. Bellam fêmînîste enarkîstekan serqallî ştêkî zyatir lewen. Leberewey ke enarkîstin, amancyan kotayîhênane be hemû peywendîye deselatîyekan, be hemû pirsêk ke têyda kesekan detwanin stem le yektir bken. Bepêçewanewey hendêk le fêmînîste radîkallekanewe ke enarkîst nîn, enarkîstekan bawerryan bewe nîye, ke eger desellat le destî jnanda bêt, bitwanrêt komellge berew komellgeyekî naserkutgerane berewpêş bibrrêt. Herweha be pêçewaney zorêk le fêmînîste soşyalîstekanewe, bawerryan bewe nîye, ke le bzavgele cemawerîyekanî jêr raberî destebjêrda, ştekan berew başe brron. Bekurtî, ne ”dewlletî krêkarî” û ne ”dayksalarî”da, kotayî be stemkarî beser hemuwanda nayêt. Kewate, amanc bedestihênanî desellat nîye, bew corey soşyalîstekan pêy leser dadegrin, bellku hellweşandnewey desellate.

Be pêçewaney bawerrî bawewe, gişt enarkîste komellgerakan, soşyalîstin. Bew watayey, ke ewan deyanewêt saman le destî kemayetîda derbihêrêt û lenêw gişt takekanî komellgeda dabeş bikrêtewe. Herweha pêyanwaye, ke kesekan le brî jyan wek takî leyek dabrraw, pêwîstyan be harîkarî yekdî heye wek komell. Sererray ewe bo enarkîstekan, herdem pirse serekîyekan brîtîn le desellat û plebendî komellayetî (social hierarchiy). Eger dewllet – tenanet dewlletî nwêneranî krêkaranîş- berdewam şêwekanî zallbûn berhem dehênêtewe û hendêk le sayeyda azad nabin. Ewe azadî kesekan nageyênêt, tenya leberewey ke le jyanda bin ya le rûy abûrîyewe asûde bin. Ewan tenya katêk azad debin, ke desellatyan beser jyanî xoyanda hebêt. Jnan, tenanet zortir le zorîney pyawan, kemtirîn deselatyan beser jyanyanî xoyanda heye. Bedestihênanî weha serbexoyyekî lew core û dillnyayî lewey ke hemû kesêk lêy behremende, amancî bnerretî fêmînîste enarkîstekan [enarko-fêmînîstekan]e.

Desellat bo hîç kes û bo hemuwan: bo her kesêk desellat beser jyanî xoyda [çi jin/ çi pyaw], nek beser kesanî dîkeda.7

Le pyadekirdinda

Eme tîorîye. Ey le pyadekirdinda çone? Dîsanewe, lemeşda fêmînîzmî radîkall û fêmînîzmî enarkîst xallî hawbeşî fretiryan letek yekda heye, taweku ewey letek fêmînîzmî soşyalîstda 8 heyane. Her dûkyan bo çêkirdnî rêkixrawgelî cêgrewe [ellternatîv] kar deken û her dûk ramyarîye takekesîyekan fretir peygîrane degirneber. Fêmînîste soşyalîstekan be zorî pêyan xoş nîye, em karane wek yekêk le pêdawîstîyekanî şorrş leberçaw bigrin.

Perepêdanî şêwe cêgrewekanî rêkixrawekan be watay pêkhênanî nexoşxane (klînke) xo-komekîyekan le brî miştumirr le ser hebûnî tenya yek nexoşxaney bnerretî û mlimlanê leser lêjne berrêweberayetîyekey. Wate grupe hewallîy û vîdyoyî û rojnameyyekanî jnan le brî kenallî têlefzyon û rojname bazirganîyekan; jyanî be komell le brî xêzanî dabrrawî nêwekî, nêwendekanî pêrrageyiştin û westanewe dij be laqekirdin, herewezîyekanî kereste xorakîyekan, nêwendekanî çawdêrî rojaney berçawî daykan û bawkan, fêrge azadekan, çapemenîye herewezîyekan, grupe radyoyye cêgrewekan û hîdîkeş…

Bellê. Pêkhênanî rêkixrawe cêgrewekan be pêkhategelêk ke lasayî le sermayedarî û nmûne quçkeyyekan dekenewe û bo ême nasrawn, ewende be kellk nîn. Zorêk le fêmînîste radîkallekan pêştir em babeteyan destinîşan kirduwe: her leber ewey, ke ewan bo bedîhênanî gorran le rwangey jnanda beramber cîhan û xoyan ( le rêgey destey huşyargerewe) kar deken û herweha leber ewey, ke ewan bo pêkhênanî allugorr le şêwey peywendîyekanî kar û peywendî beramberane û harîkarî nêwan kesekan ( le rêgey deste giçke bê serkirdekanewe, ke tyayanda hawşan erkekan berrêwe deçin û şarezayî û zanîn hawbeşîy dekrêtewe) çalakî deken. Ewan hewllyan deda, ke weha karêk le komellge quçkeyî (heremîy)yekanda, ke bêcge le nayeksanî bwarî hîç şêwazêkî dîke naden, pyade bken. Be dillnyayyewe, zanînî tîorî enarkîstî û şêwazekanî rêkixrawbûnî yarmetîder debin. Çekdarbûn bem zanînane, fêmînîste radîkallekan le hendêk helle, ke encamyan dawn, dûr dexatewe û lewaneye baştir bitwanin le dest dijwarîygelêk ke le hewllekanyanda bo goranî xoyan û komellge, rûberrûyan debnewe, rizgarîyan bbêt.

Bo nmûne, miştumrî henûkeyî le ser ”jnanî behêz-sitrong women” û babetgelî zor nzîk û peywest be raberî leberçaw bigrin. Detwanrêt hellwêstî fêmînîstanî radîkall bem core kurt bikrêtewe:

1- jnan jêrçepok mawnetewe, leberewey leyekdî dabrrawn û le peywendîyekî deselatixwazîy û milkeçaneda letek pyawanda yekangîr bûn.

2- pyawan, jnan azad naken. Jnan bexoyan debêt xoyan azad bken. Em kare meyser nabêt, eger her jnêk byewêt be tenya bo azadbûnî têbkoşêt. Leberewe pêwîste jnan beyekewe leser şêwazî yarmertî herewezîyane kar bken.

3- “xuşkayetî hêz bexşe”, bellam jnan natwanin xuşk bin, eger şêwaze pyawanîyekanî zallbûn û milkeçî kopî û dûbare bkenewe.

4- şêwekanî rêkixrawbûnî nwê pêwîse pêşkewtû bin. Seretayîtrîn şêweyan, destey giçkey bêserkirden; bnema serekîyekanyan yeksanî (egalitarianism), harîkarî û piştîwanî herewzîyane û hawbeşkirdnî şarezayî û zanînin.

Egerçî zorêk le jnan em babetaneyan pesend kirdûn, bellam hawkat jnanêkî zortir hebûn, ke pesendyan nekridûn. Hendêk le hengawî seretawe dij bûn; ewanî dîke destbecê pêyanwabû pyadekirdinyan dijware û bedaxewe bew serencame geyiştin, ke awa amancgelêkî cwan, hîç kat kirdeyî nakrênewe.

Piştîwaney aydyolocî bo ewaney, ke bnemagelêkî seretayî ke “enarkîste nahuşyarekan ”pêşnyaryan kirdbûn, ret kirdewe, le dûtwêy dû bellgenameda pêşkeş kra, ke be xêrayî le rêy rojnamekanî azadîy jnan (women’si liberation) û rêkixrawekanda giştîy (t’mim) krayewe. Yekem bellgename qsekanî ansêlma dêll olyo (Anselma dell`Olio) bûn bo duwem kongirêsî jnanî yekgirtû (United Women), ke le mangî may 1970da le nîwyork sîtî berpa kra. Qsekanî be nêwnîşanî “ cyabûnewe û xowêranî le bzavî jnanda: wazname, xistnerrûy bellgekanî dêll olyoy bo xokêşanewey le bzavî jnan. Duwemîn bellgename “serkutgerîy bêpeykere”î corîn (Joreen) bû, ke sereta le sallî 1972da le şepollî duwem (The Second Wave)da bllawkrayewe. Her dûkyan karayyan leser babetgelî praktîke rêkixraweyî û kesîyekan, ke hêştakeş bo bzavî jnan zor gringin, dana.

“min hatûm, ke dwa qsekanî xom letek bzavî jnan bkem [hatûm goranî qazî qullnig bo bzavî jnan biçrrim]… Min wêran bûm… Le sê sall û nîwî raburdûda bom derkewt, ke jnan herdem le djî yekdî dabeşênrawn, xowêrangern û lêwanlêwn le turreyî nakara. Min hîç kat bîrm lewe nekirduwetewe , rojgarêkî awa bbînim, em turreyye, ewey ke xoy le şêwe yeksangerayî radîkalîzmî droyne le jêr allay ”layengirî jnan”da, wergêrrête ser dengî trisnakî faşîstîy djerroşingerîy çep û lenêw bzavekeda bo bo têkişkandinî xuşkanêk ke kşawnete dwawe, sûd le hemû wirdekarîy û dadwerîyekanî dadgey kangrow [dadgey nhînî û.k]î ku klakis klan (Ku Klux Klan) werbigrêt. Be dillnyayyewe pence bo ser hêrrişgelêkî kesîy çi aşkra û çi nefretêner radekêşm, ke dekrêne ser jnanêk le nêw bzavekeda, ewaney be renc û mandûbûn her pleyekî beamancgeyiştinyan bedestyan hênawe… Eger to … kesêkî serkewtû bît, destbecê natorey hellpersitî frîwdert dwa dexen, krêgirteyekî bêwîjdan, ke bo bedestihênanî nawbang û saman, beser cestey bêgyanî xuşkanî le xoburdûda, ke twanayîyekanî xoyan xistuwete lawe û arezuwekanî xoyan kirdûwete qurbanî wedîhatnî serifrazî fêmînîzm … Baz dedeyt. Eger bext yart nebê , netirsane û bêperde xot derbibrrît, be şeyday desellatdarî, destebjêrîy, nejadpersitî û serencam dzêwtirîn cnêw beramber gişt tometbarkrawan: pyawanî bûnit dedene pall.” 9

Katêk ke ansêllma dêll olyo em mallawayye turreyyey le bzaveke kird, dû şit rûyan da: bo hendêk le jnan em pirsyarey wrujand, jnan çon detwanin, kotayî be peywendî nayeksananey desellat le nêwan xoyanda bhên, bebê ewey yekdî têkbişkênin. Ewanî dîke rêk be pêçewaney emewe reftaryan kird: byanûyekî asan bo ew deste le jnan, ke jnanî dîkeyan be şêweyekî zor naxuşkane xistbuwe jêr desellatî xoyan. Her kesêk ke lew kateda le bzavî azadîxwazaney jnanda beşdarî hebû, deyzanî, ke derbrrînekanî dêll olyo lelayen hendêk le jnanewe bem modewe wergêrrdran: xot be peygîr, ya behêz , ya behredar nawbihêne û ew kat detwanî napesendî, bêhestî û reftarî stemkarane be baş naw bhênî. Jnanêk ke xoyan wek pallewananî tracîdîyekan nasand, gwaye be destî xuşkanî çawtêbirr (hsud) û nahezkar ( hellbete kem behretir)î xoyan têkşikênrawn, deyantwanî çawyan le derbrrînî hawderdî hendêk le jnanî dîke bêt.

Be heman şêwe, jnanêk ke lew kateda le bzavekeda beşdarbûn, dezanin ke zorêk lew core ştaney ke dêll ollyo wek rûdraw lebareyanewe qsey kird, nedebû rû bden. Hellbete tenya hebûnî danşî tîorîye enarkîstîyekan, bo bergirtin le hêrrşe kwêranekan bo ser jnan, bes nîyn. Bellam le têkoşanî fêrbûnî rêge nwêyekanî peywendî û letek yekdî reftarkirdin, weha danşêk lewaneye (tenya lewaneye) bitwanêt ber be hendêk le helle wêrangerekan bigrêt.

Le bedbextîda [betwancewe], handerî ew hellane, bêzarî fêmînîste radîkallekan bû le şêwe bawekanî desellat û peywendî namrovaney,kesîy, ke debne hoy zallbûnî desteyek kes be ser desteyekî dîke. Katêk ke fêmînîste radîkallekan û enarkîstekan qse le lenawbirdnî desellat deken, mebestyan le lenawbirdnî hemû rêkixrawekan, hemû forme komellayetîyekan, hemû ew şêwazaney ke be hoyanewe kesekan naçar dekrên, djî yektir bin û naçar dekrîn mil bew naçarîye bden.

Griftêkî gewre lemerr pênasekirdnî sruştî kîne le bzavî jnanda serî hellda. Dujimnayetî beramber jnî ”behêz” perey send, çunke ew kesêk bû, layenî kem deytwanî jnanî dîke, ke be berawrid be xoy kemtir twanay derbrrînayn hebû, kemtir huşyarbûn, kemtir piştbexobestû bûn, naçar bkat. Naçarkirdin zor le hêzî cesteyî ya abloqey abûrîy, wird û zîrekantre. Kesêk detwanêt kesêkî dîke, bebê ewey karekey lêbsênêt, ya azarî bdat, ya bîxate zîndanewe, naçar bkat.

Pirsî jnanî behêz letek berterîyekî sernicrrakêş destî pêkrid. Be zorî fretiryan dezanî, bêguman demêk bû, ke twanîbûyan beser pêkhatey komellayetîy têkşêner [gewcker]da zall bbin; ewey ke destemoyî û naderbestibûn, kem rûîy û gwêrrayellî dekirde rewşitî nmûneyî-rewşitêk ke jnanî fêr dekrid, eger ştêk serqallî nekridûn, pêbkenin, katêk ke hawar le geruyandaye, çpeçp bken û katêk ke kesêk bêşermane morreyan lê dekat, çawanî xoyan xwar bken. Jnanî behêz tirsyan le qsekirdin le nêw xellkda nebû, hîç tirsyan le encamdanî karî pyawane, ya taqîkirdnewey ştî taze nebû. Ya bew core derdekewtin.

Le desteyekî [grupêkî] bçûkda jnêkî ”behêz” letek jnêkî ”bêhêz-lawaz” dabnê, ew letek griftda rûberrû debêt: çon debêt xoy nesepênêt? Çon şarezayyekanî ke be dijwarî bedestîhênawn û piştbexobestnekey letek xuşkekey beş bkat? Le layekî dîkewe – jnêkî ”lawaz” çon fêr debêt, ke benwênerî xoyewe reftar bkat? Kesêk çon detwanêt tenanet wênay komekî ”alwêrane” le rêwşiwênêkî yek layenewe bkat? Katêk ke lew ”xuşkayetî”yeda, endamî ”lawaz” hest be yeksanbûn letek endamî ”behêz”da nakat?

Emane prisgelêkî alozn, wêray nebûnî wellamî asan boyan. Lewaneye nzîktirîn wellamêk ke dekrêt bedest bêt ew druşme enarkîstîye bêt ”kesanî behêz, pêwîstyan be raber nîye”. Hendêk le ême, ewaney ke fêrbûn, manewey xoyan le zallbûn beser kesanî dîkeda debînnewe, her wek hendêkî dîkeman, ewaney ke manewey xoyan le mildan be desellatda debînnewe, pêwîstman be serlenwê komellayetîybûnewey xoman heye, bewey xoman behêz bkeyn, bebê ewey yarî zallbûn û milkeçbûn bkeyn, bewey ewey beserman dêt bigrîne dest, bebê kontrollkirdnî kesanî dîke. Natwanrêt karêkî wa be hellbjardinî kesanî şyaw bo kargêrrîy ya be peyrrewîkirdin le hêll û rêrrewî partêk encam bidrêt: herweha be danîştin û bîrkirdnewe le tawanekanman encam bidrêt. Ême bexoman, xoman û dunyakeman serlenwê le rêy çalakîyekanmanewe, le rêy serkewtne bçûkekanman û helle û serkewtne here giçkekanmanewe, çê dekeynewe. Hemû emane le katêkda rûdeden, ke ême behêztir û bexoman piştestûtir bîn.

Eger ansêlma dêll olyo, rexney le ezmûnî kesîy fêmînîste radîkalekan girt, curîn çend pirsyarêkî sextî lemerr peykerey rêkixraweyî wrûjand. Serkutî bê peykere10 [Sitructurelesisness] nîşanî dedat, ke hîç grupêkî bê peykere natwanêt bûnî hebêt û kesanêk ke ew pagendeye deken, xoyan frîw deden. Hemû grupekan peykereyan heye; cyawazî le aşkrabûn û aşkranebûnîdaye. Eger şarawe bêt, destebjî şarawe bûnyan heye û grupeke kontroll deken – herweha heryek le raberan û raberîykrawan, nkollî le bûnî ew kontrolle deken ya be droy dexenewe. Bo serkewtin beser ew grifteda, pêwîste grupekan krawe pêkbihêndirên, peykereyan bo destipêrrageyîştinî endametî aşkra bêt.

Be boçûnî min, her fêmînîstêkî enarkîst şîkirdnewe û lêkdanewekey ewî, ta em xalle, lewe bewlawetir na, la pesend debêt. Çunke bew corey curîn wtî ”grupe bêpeykere bêrraberekan” le kirdarda natwanin wawetir le qonaxî qsekirdin, berew kirdewe brron. Nek tenya krawenebûnî peykerey grupekan, bellku bçûknebûnyan û pêdanegirtinyan le ser berizkirdnewey astî huşyarî, nakaray dekirdin.

Curîn neygut ke grupekanî jnan debêt peykerbendîyan be şêwey quçkeyî bêt. Le rastîda, ew bangewazî bo raberî dekrid, ewey ke ”nanêwendîyane, kêşhatenî, krawe û katî” bêt; bo rêkixrawgelêk bû, ke wek wellamdanewey rêkxistin, dabeşkirdnî desellat le nêwan zorêney kesekan, noreyîwunî erkekan, hawbeşîkirdnî şarezayyekan û bllakirdnewey zanyarî û serçawekan, binyat binrên. Gişt binçîne rêkixraweyye başekanî enarkîste komellgera (soşyalîste)kan! Bellam nkollîkirdnî ew lemerr roşingerî û hezî ew bo rêkixrawe herêmî û sertaserîye gewrekan le bnerretewe zor cerrdrawane beşêk bûn le şêwaze konekanî encamdanî ştekan û be şêweyekî naaşkra berdwamî peykerey quçkeyî le la pesend bû.

Grupe gewrekan be şêweyek rêkdexrên, ke desellat û birryardan -be kemayetîyek despêrdirên – hellbete, meger ewey kesêk qse le torrêkî asoyî hawaheng le herewezîye bçûkekan bkat, ewey ke ew nawî nehênawe. Grupêkî wek (NOW) beşest hezar endamewe le sallî 1975da, çon detwanêt bew core erkekan be noreyî hellsurrênêt, şarezayyekan hawbeşîy bkat û msoger bkat, ke hemû zanyarîyekan û serçawekan leberdestî hemuwanda bin? Bedillnyayyewe ke natwanêt. Weha grupgelêk pêwîstyan be serok û lêjneyekî berrêweberayetî û nûsîngeyekî sertaserî û endametîyan heye, hendêk le endamekan le grupe xocêyekandan û hendêkî dîkeyan endamî dabraw. Hejmarêkî kem le grupgelî awa, dêmokratî rastexoy zoryan têdaye û zor kemyan endamekanyan fêrî şêwazî nwêy kar û peywendîgîrî letek yekdî, deken.

Karayî daxawîyane (efsusane)î serkutî bêpeykere ewe bû, ke rêkixrawe gewrekan û peykerey fermî û karî rastewxo (direct action) serkewtuwaney pêkewegrê da, becorêk ke ew peywendaney le hoşî zorêkda cêgîr kird. Zorêk le jnan pêyanwabû, ke bo xebat djî stemî komellayetî, bûnî rêkixrawêkî gewre pêwîste û herçî gewretir bêt, baştre. Wênakirdneke eweye hêz le beramber hêzda berengarî dekat: be çekî dje asmanî fîl nakujî û mîrîyekî bawksalarîş be grupêkî bçûk narruxêt. Bo jnanêk ke bellgehênanewey ”herçî gewretir bekartir” pesend deken, hellbijêrî rêkixraweyyan be gewreyî grupgelî lîbrallî wek NOW ya rêkixrawe soşyalîstîyekan ke rêkixrawey cemawerdarn, snûrdar krawe.

Wek le zor şitda, awa berçaw dekewêt, ke locîk helleye. ”stemî komellayetî” amrazêke, tundirrewîyekî trisnak û gewckere, dezgeyekî ronrawe, be şêweyekî frawan le watada, heman steme ke beser zorêkmanda rûdedat . Bellam ewe gring nîye, stemekan ta çi radeyek giştgîr bin, ya ta çi radeyek şyawî pêşbînî bin, be zorî hemîşe lelayen kesêkewe, beramberman dekrêt – tenanet eger ew kese wek nwênerî dewllet, ya wek endamî nejadî serwer, regez ya çînêk destbekar bêt. Hêrşe gewrekanî polîs bo ser kobûnewey hêze kemekanî ême, tenanet efserî polîs ya serok (boss) ya hawser ke be regeze pêştir zallkrawekeyewe ya role desellatgerayanekeyewe le sate dyarîkrawekanî jyanî rojaneda letek ême serukarî heye. Serkutî rêkixraw (dezgeyîkraw) le pêwaneyekî frawantirda bûnî heye, bellam be degmen pêwîstî be hêrrişkirdteser lelayen grupêkî gewrewe heye (le rastîda be degmen detwanrêt hêrşitî bkiryêe ser). Taktîkekanî cengî gerîlayî lelayen grupe bçûkekanewe – hendêk car tenanet lelayen take kesêkewe – lem barewe zor be cwanî tolle dekenewe.

Karayyekî nexwastrawî dîkey awezî serkutî bêpeykere, danedan (tixjye) bû be enarkîste kllêşeyyekan stereotiypes (xellkî ta birsî nebêt, hîç qut nadat). ( Bêguman, le barî asayîda xellkî ta birsî nebêt, hîç qut nadat.), le rastîda soşyal enarkîstekan djî peykere ( sitructure) nîn: tenanet djî raberîş nîn, bemercêk hîç berterî û padaştêk le arada nebêt,katîy bêt, snûrdar bêt, bo erkêkî dyarîkraw bêt. Sererray eweş, enarkîstekan kesanêkin, ke deyanewêt pêkhatey quçkeyî hellweşînnewe, be zorî hemîşe klêşeyî bûn, ke hîç peykereyekyan nawêt. Bedaxewe jnanî enarkîst be bêserewebereyî desteyek, ke bebê arastey dyarîkraw derron, wêna krawn. Bo nmûne le sallî 1976da, kwêst “Quest” çend peregrafêkî le hevpeyvînêk, ke letek şarlot bbenc “Charlott Buncih” û bêvêrlî fîşer “Beverliy Fisher” torrî radyoyî fêmînîst le sallî 1972 da encamî dabû, dûbare bllawî kirdewe. Be şêweyek, ke serincrakîştirîn beşî hevpeyvîneke ewe bû, ke derhêneranî kwêst hestyan kird, ke hêştake le sallî 1976da pirsekan babetî rojn. 11 (“ême heman têkişkanî raberî û pyahelldanî bêpeykereyî pênc sall lewewber debînîn” l. 13). Bellam ewey ke benc Buncih lew barewe lew serdemeda wtî, zor sernicrrakêşîş bû: bepêy qsekanî ew, pêdagirtin leser çareserî griftî peykere û raberî “arezûyekî behêzî enarkîstî, arezûyekî baş bû, bellam naketwarî (nawaqî’î) bû” (l. 4). Enarkîstanêk ke xerîke be ”naketwarbîn” naw bibrên, têdegen ke naketwarîybûneke serapa lew griftanedaye, ke bzavî jnan le xorrêkxistinî xoyda letekyan rûberrû buwe: griftekanî raberayetî şarawe, griftekanî hebûnî ”raberekan” ke lelayen rageyandekanewe desepêndirên, dijwarî peywendîgirtin letek jnanêkî hogir, bellam nawabeste (xîr miltzim), le zorî nwênerayetî jnan çînî nêwencîda, ke katî zoryan bedestewe hebû, griftî bê formî bzaveke, griftî kembûnî grupekanî kar, ke jnan deyantwanî pêweyan peywest bin, griftî djayetî letek jnanêk ke hezyan dekrid xoyan wek raber ya pêşrrew nîşan bden. Tometnameyekî qurs! Taku henûke em grifte zor ketwarîyane, ne enarkîzm bûte hoy serhelldanyan, ne lelayen pêşrrewayetîyeweAvantgardism ya rîformîzmewe çareser nekrawn. Be lêdanî lezgey ”enarkîzm” le grifte rêkixraweyyekan, fêmînîstekan çawpoşîyan le sûnete (tradition) dewllemendekanî enarkîzm kirduwe , eme le katêkda, ke hawkat çaresergelêk pêşnyar deken ke enarkîstîn- herçende le rwalletda wa derdekewêt ke nazanin -. Benc û fîşer şêweyek (modêlêk) le raberayetyan hênawete pêşewe, ke têyda hemû kesêk le birryardanda beşdare û raberayetî bo barêkî dyarîkraw destinîşankrawe û le rûy katewe snûdare. Fîşer leser ”raberayetî quçkeyî ke leberamber endamgîrî frawanda wellamderewe nîye”rexne le “NOW” degrêt (p. 9), herwa benç rûnî dekatewe: ”rberayetî wate kesekan destipêşxerî deken, karubarekan degirne esto, bo destipêkirdnî ştêk boçûn û wênakirdinyan heye, herweha le bwarî corawcorda şarezayîyan nîşandeden” (l.8) çon pêşnyar deken, ême ber bigrîn le bêdengî jnan le çwarçêwey têgeyiştne hellekanda le yeksanîxwazî? ”tenya rêgeyek ke jnan detwanin hênanexwarewey jnanêk ke behêzn, rabgrin, eweye ke xoyan behêz bken” (l.12). Ya bew corey ke pêştir witman kesanî behêz, pêwîstyan be raber nîye.” bo pêşewe!

Perawêz:

7. LIlith’si Manifesto, from the Women’si Majoritiy Union of Seattle, 1969. REprinted in Robin Morgan (ed.), Sisterhood is Powerful. N.Y.: RAndom House, 1970, p.529.

8. THe best and most detailed description of the parallels between radical feminism and anarchist feminism is found in Kornegger, op cit.

9. THe speech is currentliy available from KNOW, Inc.

10. THe Second Wave, 2:1, 1972.

11. “WHat Future for Leaderiship?”, Quest, 2:4, Sipring 1976, pip.2-13.

Bo xwêndnewey serçawe îngilîzîyekey :

Hittp://wwiw.anarcha.org/salliydaritiy/CarolEhirlich.htim

Em babete le saytî (xuşe) wergîrawe û bedaxewe çend salle le arada nemawe. Le wergêranîda bo ser zmanî kurdî, letek deqe îngilîzîyekey berawrid krawe.

سۆشیالیزم، ئەناركیزم و فێمینیزم / 2

Carol Ehrlich

و. لە فارسییەوە

 بەشی دووەم:

 فێمینیزمی ڕادیکاڵ و فێمینیزمی ئەنارکیست

 گشت فێمینیسته‌ ڕادیكاڵەکان و فێمینیسته‌ سۆشیالئاناركیسته‌كان [ئەنارکۆ فێمینیستەکانو.ک] سه‌رقاڵی كۆمه‌ڵێك كاروباری هاوبه‌شن: لەدەستخۆدابوونی جەستەی خود [سه‌ربه‌ستی هه‌ر تاكێك به‌سه‌ر جه‌سته‌ی خۆیدا]؛ جێگره‌وه‌ [ئەڵتەرباتیڤ] بۆ نێوکەخێزان و پەیوەندی سێکسی ناهاوجۆر [heterosexuality] ؛ شێوازگه‌لی نوێی په‌روه‌رده‌كردنی منداڵ، كه‌ به‌خێوگه‌ران و خودی زاڕۆكانیش ڕزگار ده‌كات؛ ئابووری خۆدیاریگەر [self-determination]؛ كۆتاییهێنان بە چوارچێوە ڕەگەزییەکان لە پەروەدەدا، لە ڕاگەیاندنەکان و لە شوێنی كاردا؛ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی یاسا سەرکوتگەرەکان،كۆتاییهێنان بە دەسەڵاتداری پیاو، خاوه‌ندارێتی و چاودێری به‌سه‌ر ژناندا؛ خستنه‌ به‌رده‌ستی ئامرازگه‌لێك بۆ ژنان به‌ مه‌به‌ستی په‌ره‌دان به‌ شاره‌زایی و بەها پۆزه‌تیڤه‌كانیان؛ كۆتاییهێنان به‌ په‌یوه‌ندی سۆزیی سەرکوتگەرانە؛ ئه‌وه‌ش كه‌ سیتواتسیۆنییستەکان (Situationist) نێویان ناوه‌: “تازەکاری لە ژیانی ڕۆژانەدا“.

 به‌م پێیه‌، شتگه‌لێكی فره‌ هه‌ن، كه‌ فێمینیسته‌ ڕادیكاڵه‌كان و فێمینیسته‌ ئه‌ناركیسته‌كان له‌سه‌ریان كۆكن. به‌ڵام فێمینیسته‌ ئه‌ناركیسته‌كان سه‌رقاڵی شتێكی زیاتر له‌وه‌ن. له‌بەرئەوەی كه‌ ئه‌ناركیستن، ئامانجیان كۆتاییهێنانه‌ به‌ هه‌موو په‌یوه‌ندییه‌ ده‌سه‌لاتییەکان، به‌ هه‌موو پرسێك كه‌ تێیدا كه‌سه‌كان ده‌توانن ستەم لە یه‌كتر بكه‌ن. بەپێچەوانەوەی هه‌ندێك له‌ فێمینیسته‌ ڕادیكاڵه‌كانەوە كه‌ ئه‌ناركیست نین، ئەنارکیستەکان باوه‌ڕیان به‌وه‌ نییە، كه‌ ئەگەر ده‌سه‌ڵات له‌ ده‌ستی ژناندا بێت، بتوانرێت كۆمه‌ڵگه‌ به‌ره‌و كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی ناسه‌ركوتگەرانە به‌ره‌وپێش ببڕێت. هه‌روه‌ها بە پێچەوانەی زۆرێك له‌ فێمینیسته‌ سۆشیالیسته‌كانەوە، باوه‌ڕیان به‌وه‌ نییە، كه‌ له‌ بزاڤگەلە جه‌ماوه‌رییەکانی ژێر ڕابه‌ری ده‌سته‌بژێردا، شتەکان بەرەو باشە بڕۆن. به‌كورتی، نه‌ دەوڵەتی كرێكاریو نه‌ دایكسالاریدا، کۆتایی به‌ ستەمکاری بەسەر هەموواندا نایێت. کەواتە، ئامانج به‌ده‌ستهێنانی ده‌سه‌ڵات نییه‌، بەو جۆرەی سۆشیالیستەکان پێی لەسەر دادەگرن، به‌ڵكو هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاته‌.

 به‌ پێچه‌وانه‌ی باوه‌ڕی باوەوە، گشت ئه‌ناركیسته‌ کۆمەڵگەراكان، سۆشیالیستن. بەو واتایەی، کە ئه‌وان ده‌یانه‌وێت سامان له‌ ده‌ستی كه‌مایه‌تیدا ده‌ربهێرێت و له‌نێو گشت تاكه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌دا دابه‌ش بكرێتەوە. هه‌روه‌ها پێیانوایە، كه‌ کەسەکان لە بری ژیان وەك تاكی لەیەك دابڕاو، پێویستیان بە هاریكاری یەكدی هەیە وەك کۆمەڵ. سەرەڕای ئەوە بۆ ئه‌ناركیسته‌كان، هەردەم پرسە سەرەکییەکان بریتین لە ده‌سه‌ڵات و پله‌بەندی كۆمه‌ڵایه‌تی (social hierarchy). ئه‌گه‌ر دەوڵەت ته‌نانه‌ت دەوڵەتی نوێنه‌رانی كرێكارانیشبەردەوام شێوه‌كانی زاڵبوون به‌رهه‌م ده‌هێنێته‌وه‌ و هەندێك لە سایەیدا ئازاد نابن. ئەوە ئازادی کەسەکان ناگەیێنێت، تەنیا لەبەرئەوەی کە لە ژیاندا بن یا لە ڕووی ئابوورییەوە ئاسوودە بن. ئه‌وان ته‌نیا كاتێك ئازاد ده‌بن، كه‌ دەسەڵاتیان بەسەر ژیانی خۆیاندا هەبێت. ژنان، ته‌نانه‌ت زۆرتر له‌ زۆرینەی پیاوان، کەمترین دەسەلاتیان به‌سه‌ر ژیانیانی خۆیاندا هەیە. به‌ده‌ستهێنانی وه‌ها سه‌ربه‌خۆییەکی لەو جۆرە و دڵنیایی له‌وه‌ی كه‌ هه‌موو كه‌سێك لێی به‌هره‌مه‌نده‌، ئامانجی بنەڕەتی فێمینیسته‌ ئه‌ناركیسته‌كان [ئەنارکۆفێمینیستەکان]ە.

 ده‌سه‌ڵات بۆ هیچ كه‌س و بۆ هه‌مووان: بۆ هه‌ر كه‌سێك دەسەڵات به‌سه‌ر ژیانی خۆیدا [چ ژن/ چ پیاو]، نه‌ك بەسەر كه‌سانی دیکەدا.7

 له‌ پیادەکردندا

ئه‌مه‌ تیئۆرییە. ئەی لە پیادەکردندا چۆنه‌؟ دیسانەوە، لەمەشدا فێمینیزمی ڕادیكاڵ و فێمینیزمی ئەنارکیست خاڵی هاوبه‌شی فره‌تریان له‌ته‌ك یه‌كدا هه‌یه‌، تاوه‌كو ئەوەی له‌ته‌ك فێمینیزمی سۆشیالیستدا 8 هەیانە. هه‌ر دووكیان بۆ چێكردنی ڕێكخراوگه‌لی جێگره‌وه‌ [ئەڵتەرناتیڤ] كار ده‌كه‌ن و هه‌ر دووك ڕامیارییه‌ تاكەکەسییه‌كان فره‌تر په‌یگیرانه‌ ده‌گرنەبەر. فێمینیسته‌ سۆشیالیسته‌كان به‌ زۆری پێیان خۆش نییه‌، ئه‌م كارانه‌ وه‌ك یه‌كێك له‌ پێداویستییه‌كانی شۆڕش لەبەرچاو بگرن.

 په‌ره‌پێدانی شێوه‌ جێگره‌وەكانی ڕێكخراوه‌كان به‌ واتای پێكهێنانی نەخۆشخانە (کلینکە) خۆکۆمەکییەکان له‌ بری مشتومڕ له‌ سه‌ر هه‌بوونی ته‌نیا یەك نه‌خۆشخانه‌ی بنه‌ڕه‌تی و ململانێ لەسەر لێژنە به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تییەکەی. واته‌ گروپه‌ هه‌واڵیی و ڤیدیۆیی و ڕۆژنامه‌ییه‌كانی ژنان له‌ بری کەناڵی تێله‌فزیۆن و ڕۆژنامه‌ بازرگانییه‌كان؛ ژیانی به‌ كۆمه‌ڵ له‌ بری خێزانی دابڕاوی نێوه‌کی، نێوه‌ندەکانی پێڕاگه‌یشتن و وەستانەوە دژ به‌ لاقەکردن، هەرەوەزییەکانی كه‌رەسته‌ خۆراكییه‌كان، نێوه‌نده‌كانی چاودێری ڕۆژانه‌ی به‌رچاوی دایكان و باوکان، فێرگه‌ ئازاده‌كان، چاپه‌مه‌نییە هەرەوەزییەکان، گروپه‌ ڕادیۆییه‌ جێگره‌وه‌كان و هیدیکەش

 به‌ڵێ. پێكهێنانی ڕێكخراوه‌ جێگره‌وه‌كان به‌ پێكهاته‌گه‌لێك كه‌ لاسایی له‌ سه‌رمایه‌داری و نموونە قوچکەییەکان دەکەنەوە و بۆ ئێمه‌ ناسراون، ئه‌وه‌نده‌ به‌ كه‌ڵك نین. زۆرێك له‌ فێمینیسته‌ ڕادیكاڵه‌كان پێشتر ئه‌م بابه‌ته‌یان ده‌ستنیشان كردووه‌: هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌ی، كه‌ ئه‌وان بۆ به‌دیهێنانی گۆڕان له‌ ڕوانگه‌ی ژناندا بەرامبەر جیهان و خۆیان ( له‌ ڕێگه‌ی ده‌سته‌ی هوشیارگه‌ره‌وه‌) كار ده‌كه‌ن و هەروەها له‌به‌ر ئه‌وه‌ی، كه‌ ئەوان بۆ پێكهێنانی ئاڵوگۆڕ له‌ شێوه‌ی په‌یوه‌ندییەکانی كار و په‌یوه‌ندی به‌رامبه‌رانه‌ و هاریكاری نێوان کەسەکان ( له‌ ڕێگه‌ی ده‌سته‌ گچکه‌ بێ سه‌ركرده‌كانه‌وه‌، كه‌ تیایاندا هاوشان ئه‌ركه‌كان به‌ڕێوه‌ ده‌چن و شاره‌زایی و زانین هاوبه‌شیی دەکرێتەوە) چالاكی ده‌كه‌ن. ئه‌وان هه‌وڵیان ده‌دا، كه‌ وه‌ها كارێك له‌ كۆمه‌ڵگه‌ قوچکەیی (هەرەمیی)یەکاندا، كه‌ بێجگه‌ له‌ نایه‌كسانی بواری هیچ شێوازێكی دیکە نادەن، پیاده‌ بكه‌ن. به‌ دڵنیاییەوە، زانینی تیئۆری ئه‌ناركیستی و شێوازەکانی ڕێكخراوبوونی یارمه‌تیده‌ر ده‌بن. چه‌كداربوون به‌م زانینانه‌، فێمینیسته‌ ڕادیكاڵه‌كان له‌ هه‌ندێك هه‌ڵه‌، كه‌ ئه‌نجامیان داون، دوور دەخاتەوە و لەوانەیە باشتر بتوانن له‌ دەست دژوارییگه‌لێك كه‌ له‌ هه‌وڵەکانیاندا بۆ گۆرانی خۆیان و كۆمه‌ڵگه‌، ڕووبه‌ڕوویان ده‌بنه‌وه‌، ڕزگارییان ببێت.

 بۆ نموونه‌، مشتومری هه‌نووكه‌یی له‌ سه‌ر ژنانی به‌هێزstrong women” و بابەتگەلی زۆر نزیك و په‌یوه‌ست به‌ ڕابه‌ری له‌به‌رچاو بگرن. دەتوانرێت هەڵوێستی فێمینیستانی ڕادیكاڵ به‌م جۆره‌ كورت بکرێته‌وه‌:

 1- ژنان ژێرچەپۆك ماونەتەوە، لەبەرئەوەی لەیەکدی دابڕاون و له‌ په‌یوه‌ندییەکی ده‌سه‌لاتخوازیی و ملکەچانەدا لەتەك پیاواندا یەکانگیر بوون.

2- پیاوان، ژنان ئازاد ناكه‌ن. ژنان به‌خۆیان ده‌بێت خۆیان ئازاد بكه‌ن. ئەم کارە مه‌یسه‌ر نابێت، ئه‌گه‌ر هه‌ر ژنێك بیه‌وێت به‌ ته‌نیا بۆ ئازادبوونی تێبکۆشێت. له‌به‌رئه‌وه‌ پێویستە ژنان به‌یه‌كه‌وه‌ له‌سه‌ر شێوازی یارمه‌رتی هەرەوەزییانە كار بكه‌ن.

3- “خوشكایه‌تی هێز بەخشە”، به‌ڵام ژنان ناتوانن خوشك بن، ئەگەر شێوازە پیاوانییەكانی زاڵبوون و ملکەچی کۆپی و دووبارە بکەنەوە.

4- شێوه‌كانی ڕێكخراوبوونی نوێ پێویسە پێشکەوتوو بن. سه‌ره‌تاییترین شێوه‌یان، ده‌سته‌ی گچكه‌ی بێسه‌ركرده‌ن؛ بنەما سەرەکییەکانیان یەکسانی (egalitarianism)، هاریكاری و پشتیوانی هەرەوزییانە و هاوبه‌شكردنی شاره‌زایی و زانینن.

 ئه‌گه‌رچی زۆرێك له‌ ژنان ئه‌م بابه‌تانه‌یان په‌سه‌ند كردوون، به‌ڵام هاوکات ژنانێكی زۆرتر هه‌بوون، كه‌ په‌سه‌ندیان نه‌كردوون. هه‌ندێك له‌ هه‌نگاوی سه‌ره‌تاوه‌ دژ بوون؛ ئەوانی دیکە دەستبەجێ پێیانوابوو پیاده‌كردنیان دژوارە و بەداخەوە بەو سەرەنجامە گەیشتن، كه‌ ئاوا ئامانجگەلێکی جوان، هیچ كات کردەیی ناکرێنەوە.

 پشتیوانەی ئایدیۆلۆجی بۆ ئه‌وانەی، کە بنه‌ماگەلێکی سه‌ره‌تایی کە “ئه‌ناركیسته‌ ناهوشیاره‌كان ”پێشنیاریان کردبوون، ڕه‌ت كرده‌وه‌، لە دووتوێی دوو به‌ڵگه‌نامەدا پێشکەش کرا، کە به‌ خێرایی له‌ ڕێی ڕۆژنامه‌كانی ئازادیی ژنان (women’s liberation) و ڕێكخراوه‌کاندا گشتیی (تعمم) کرایەوە. یەکەم بەڵگەنامە قسه‌كانی ئانسێلما دێڵ ئۆلیۆ (Anselma dell`Olio) بوون بۆ دووه‌م کۆنگرێسی ژنانی یه‌كگرتوو (United Women)، كه‌ له‌ مانگی مای 1970دا له‌ نیویۆرك سیتی به‌رپا كرا. قسەکانی به‌ نێونیشانی “ جیابوونەوە و خۆوێرانی له‌ بزاڤی ژناندا: وازنامه‌، خستنەڕووی به‌ڵگه‌كانی دێڵ ئۆلیۆی بۆ خۆكێشانه‌وه‌ی له‌ بزاڤی ژنان. دووه‌مین بەڵگەنامە “سەرکوتگەریی بێپەیکەرە”ی جۆرین (Joreen) بوو، كه‌ سه‌ره‌تا له‌ ساڵی 1972دا له‌ شه‌پۆڵی دووه‌م (The Second Wave)دا بڵاوكرایه‌وه‌. هه‌ر دووکیان کاراییان لەسەر بابه‌تگەلی پراکتیکە ڕێكخراوه‌یی و كه‌سییه‌كان، کە هێشتاکەش بۆ بزاڤی ژنان زۆر گرنگن، دانا.

من هاتووم، كه‌ دوا قسه‌كانی خۆم له‌ته‌ك بزاڤی ژنان بكه‌م [هاتووم گۆرانی قازی قوڵنگ بۆ بزاڤی ژنان بچڕم]… من وێران بووملە سێ ساڵ و نیوی ڕابوردوودا بۆم دەرکەوت، كه‌ ژنان هه‌رده‌م له‌ دژی یەکدی دابەشێنراون، خۆوێرانگه‌رن و لێوانلێون لە توڕەیی ناکارا. من هیچ كات بیرم لەوە نەکردووەتەوە ، ڕۆژگارێکی ئاوا ببینم، ئه‌م توڕەییە، ئەوەی کە خۆی له‌ شێوه‌ یه‌كسانگه‌رایی ڕادیکالیزمی درۆینە له‌ ژێر ئاڵای لایەنگری ژناندا، وەرگێڕێتە سەر دەنگی ترسناکی فاشیستیی دژەڕۆشنگەریی چەپ و لەنێو بزاڤەکەدا بۆ بۆ تێكشكاندنی خوشكانێك كه‌ كشاونه‌ته‌ دواوه‌، سوود لە هەموو وردەکاریی و دادوەرییەکانی دادگەی کانگرۆو [دادگەی نهینی و.ک]ی کو کلاکس کلان (Ku Klux Klan) وه‌ربگرێت. بە دڵنیاییەوە پەنجە بۆ سه‌ر هێڕشگه‌لێكی كه‌سیی چ ئاشکرا و چ نه‌فره‌تێنه‌ر ڕادەکێشم، کە دەکرێنە سەر ژنانێك له‌ نێو بزاڤەکەدا، ئەوانەی ‌به‌ ڕه‌نج و ماندووبوون هەر پلەیەکی بەئامانجگەیشتنیان به‌ده‌ستیان هێناوه‌ئه‌گه‌ر تۆ … کەسێکی سه‌ركه‌وتوو بیت، دەستبەجێ ناتۆره‌ی هه‌ڵپه‌رستی فریودەرت دوا ده‌خه‌ن، كرێگرته‌یه‌كی بێویژدان، كه‌ بۆ بەدەستهێنانی ناوبانگ و سامان، به‌سه‌ر جه‌سته‌ی بێگیانی خوشكانی له‌ خۆبوردوودا، كه‌ توانایییه‌كانی خۆیان خستووه‌ته‌ لاوه‌ و ئاره‌زووه‌كانی خۆیان كردوووه‌ته‌ قوربانی وەدیهاتنی سه‌رفرازی فێمینیزم باز دەدەیت. ئه‌گه‌ر بەخت یارت نەبێ ، نەترسانە و بێپه‌رده‌ خۆت دەرببڕیت، به‌ شەیدای ده‌سه‌ڵاتداری، دەستەبژێریی، نه‌ژادپه‌رستی و سەرەنجام دزێوترین جنێو بەرامبەر گشت تۆمەتبارکراوان: پیاوانی بوونت دەدەنە پاڵ.” 9

 كاتێك كه‌ ئانسێڵما دێڵ ئۆلیۆ ئەم ماڵئاواییە توڕەییەی له‌ بزاڤه‌كه‌ كرد، دوو شت ڕوویان دا: بۆ هه‌ندێك له‌ ژنان ئه‌م پرسیارەی وروژاند، ژنان چۆن ده‌توانن، كۆتایی به‌ په‌یوه‌ندی نایەکسانانەی ده‌سه‌ڵات له‌ نێوان خۆیاندا بهێن، به‌بێ ئه‌وه‌ی یەکدی تێكبشكێنن. ئه‌وانی دیکە ڕێك به‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌مه‌وه‌ ڕەفتاریان کرد: بیانوویەکی ئاسان بۆ ئه‌و ده‌سته‌ له‌ ژنان، كه‌ ژنانی دیکەیان به‌ شێوه‌یه‌كی زۆر ناخوشكانه‌ خستبووه‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی خۆیان. هه‌ر كه‌سێك كه‌ له‌و كاته‌دا له‌ بزاڤی ئازادیخوازانه‌ی ژناندا به‌شداری هەبوو، ده‌یزانی، كه‌ ده‌ربڕینه‌كانی دێڵ ئۆلیۆ له‌لایه‌ن هه‌ندێك له‌ ژنانه‌وه‌ به‌م مۆدەوە وه‌رگێڕدران: خۆت به‌ پەیگیر، یا به‌هێز ، یا بەهرەدار ناوبهێنە و ئه‌و كات ده‌توانی ناپەسەندی، بێهەستی و ڕه‌فتاری سته‌مكارانه‌ به‌ باش ناو بهێنی. ژنانێك کە خۆیان وەك پاڵه‌وانانی تراجیدییەکان ناساند، گوایە به‌ ده‌ستی خوشكانی چاوتێبڕ (حسود) و ناحەزکار ( هه‌ڵبه‌ته‌ کەم بەهرەتر)ی خۆیان تێکشکێنراون، ده‌یانتوانی چاویان لە ده‌ربڕینی هاوده‌ردی هه‌ندێك له‌ ژنانی دیکە بێت.

به‌ هەمان شێوە، ژنانێك كه‌ له‌و كاته‌دا له‌ بزاڤه‌كه‌دا به‌شداربوون، ده‌زانن كه‌ زۆرێك له‌و جۆرە شتانەی كه‌ دێڵ ئۆڵیۆ وەك ڕوودراو لەبارەیانەوە قسەی کرد، نه‌ده‌بوو ڕوو بده‌ن. هه‌ڵبه‌ته‌ ته‌نیا هه‌بوونی دانشی تیئۆرییە ئه‌ناركیستییەکان، بۆ به‌رگرتن له‌ هێڕشه‌ کوێرانەکان بۆ سه‌ر ژنان، به‌س نیین. به‌ڵام له‌ تێکۆشانی فێربوونی رێگه‌ نوێیه‌كانی په‌یوه‌ندی و له‌ته‌ك یه‌كدی ڕەفتارکردن، وه‌ها دانشێك لەوانەیە (ته‌نیا لەوانەیە) بتوانێت به‌ر به‌ هه‌ندێك له‌ هه‌ڵه‌ وێرانگه‌ره‌كان بگرێت.

 لە بەدبەختیدا [بەتوانجەوە]، هاندەری ئه‌و هه‌ڵانه‌، بێزاری فێمینیسته‌ ڕادیكاڵه‌كان بوو له‌ شێوه‌ باوەکانی ده‌سه‌ڵات و په‌یوه‌ندی نامرۆڤانەی،كه‌سیی، كه‌ دەبنە هۆی زاڵبوونی ده‌سته‌یه‌ك کەس به‌ سه‌ر ده‌سته‌یه‌كی دیکە. كاتێك كه‌ فێمینیسته‌ ڕادیكاڵه‌كان و ئه‌ناركیسته‌كان قسه‌ له‌ له‌ناوبردنی ده‌سه‌ڵات ده‌كه‌ن، مه‌به‌ستیان له‌ لەناوبردنی هه‌موو ڕێكخراوه‌كان، هه‌موو فۆرمە کۆمەڵایەتییەکان، هه‌موو ئه‌و شێوازانەی کە بە هۆیانەوە كه‌سه‌كان ناچار دەکرێن، دژی یەکتر بن و ناچار دەکرین مل بەو ناچارییە بدەن.

گرفتێکی گەورە له‌مەڕ پێناسه‌کردنی سروشتی کینە له‌ بزاڤی ژناندا سه‌ری هه‌ڵدا. دوژمنایەتی بەرامبەر ژنی به‌هێزپەرەی سەند، چونكه‌ ئەو کەسێك بوو، لایەنی كه‌م دەیتوانی ژنانی دیكه‌، کە به‌ به‌راورد به‌ خۆی کەمتر توانای دەربڕیناین هەبوو، کەمتر هوشیاربوون، كه‌متر پشتبه‌خۆبەستوو بوون، ناچار بکات. ناچارکردن زۆر له‌ هێزی جەستەیی یا ئابلۆقەی ئابووریی، ورد و زیرەکانترە. کەسێك ده‌توانێت کەسێکی دیکە، به‌بێ ئه‌وه‌ی کارەکەی لێبسێنێت، یا ئازاری بدات، یا بیخاتە زیندانەوە، ناچار بکات.

 پرسی ژنانی به‌هێز لەتەك بەرتەرییەکی سەرنجڕاکێش دەستی پێکرد. به‌ زۆری فرەتریان ده‌زانی، بێگومان دەمێك بوو، كه‌ توانیبوویان به‌سه‌ر پێکهاتەی کۆمەڵایەتیی تێکشێنەر [گەوجکەر]دا زاڵ ببن؛ ئەوەی كه‌ دەستەمۆیی و ناده‌ربه‌ستبوون، كه‌م ڕوویی و گوێڕایه‌ڵی دەکردە ڕەوشتی نموونەییڕەوشتێك كه‌ ژنانی فێر دەکرد، ئەگەر شتێك سه‌رقاڵی نه‌كردوون، پێبكه‌نن، كاتێك كه‌ هاوار له‌ گه‌رویاندایه‌، چپەچپ بكه‌ن و كاتێك كه‌ كه‌سێك بێشەرمانە مۆڕه‌یان لێ ده‌كات، چاوانی خۆیان خوار بكه‌ن. ژنانی به‌هێز ترسیان له‌ قسه‌كردن له‌ نێو خەڵکدا نەبوو، هیچ ترسیان له‌ ئه‌نجامدانی كاری پیاوانه‌، یا تاقیکردنەوەی شتی تازه‌ نه‌بوو. یا به‌و جۆره‌ دەردەکەوتن.

له‌ ده‌سته‌یه‌كی [گروپێکی] بچووکدا ژنێكی به‌هێزله‌ته‌ك ژنێكی بێهێزلاوازدابنێ، ئەو لەتەك گرفتدا ڕووبەڕوو دەبێت: چۆن دەبێت خۆی نەسەپێنێت؟ چۆن شارەزاییەکانی كه‌ به‌ دژواری بەدەستیهێناون و پشتبەخۆبەستنەکەی له‌ته‌ك خوشكه‌كه‌ی به‌ش بكات؟ له‌ لایه‌كی دیکه‌وه‌ ژنێكی لاوازچۆن فێر ده‌بێت، كه‌ بەنوێنەری خۆیەوە ڕەفتار بکات؟ کەسێك چۆن ده‌توانێت ته‌نانه‌ت وێنای کۆمەکی ئالوێرانەله‌ ڕێوشوێنێكی یه‌ك لایه‌نه‌وه‌ بکات؟ كاتێك كه‌ لەو خوشكایەتییەدا، ئه‌ندامی لاوازهه‌ست بە یه‌كسانبوون له‌ته‌ك ئه‌ندامی به‌هێزدا ناكات؟

 ئەمانە پرسگه‌لێكی ئالۆزن، وێرای نەبوونی وه‌ڵامی ئاسان بۆیان. له‌وانه‌یه‌ نزیكترین وه‌ڵامێك كه‌ ده‌كرێت به‌ده‌ست بێت ئەو دروشمە ئه‌ناركیستییە بێت کەسانی به‌هێز، پێویستیان به‌ ڕابه‌ر نییه‌”. هەندێك له‌ ئێمه‌، ئەوانەی كه‌ فێربوون، مانه‌وه‌ی خۆیان له‌ زاڵبوون به‌سه‌ر كه‌سانی دیکەدا ده‌بیننه‌وه‌، هه‌ر وه‌ك هەندێکی دیکەمان، ئەوانەی كه‌ مانه‌وه‌ی خۆیان له‌ ملدان به‌ ده‌سه‌ڵاتدا ده‌بیننه‌وه‌، پێویستمان بە سەرلەنوێ کۆمەڵایەتییبوونەوەی خۆمان هەیە، به‌وەی خۆمان بەهێز بکەین، بەبێ ئەوەی یاری زاڵبوون و ملکەچبوون بكه‌ین، بەوەی ئەوەی بەسەرمان دێت بگرینه‌ ده‌ست، به‌بێ کۆنترۆڵکردنی کەسانی دیکە. ناتوانرێت کارێکی وا بە هەڵبژاردنی كه‌سانی شیاو بۆ کارگێڕیی یا به‌ په‌یڕه‌ویکردن له‌ هێڵ و ڕێڕه‌وی پارتێك ئەنجام بدرێت: هەروەها بە دانیشتن و بیرکردنەوە لە تاوانەکانمان ئەنجام بدرێت. ئێمە بەخۆمان، خۆمان و دونیاکەمان سەرلەنوێ لە ڕێی چالاکییەکانمانەوە، لە ڕێی سه‌ركه‌وتنە بچووکەکانمان و هەڵه‌ و سەرکەوتنە هەرە گچکەکانمانەوە، چێ دەکەینەوە. هەموو ئەمانە لە کاتێکدا ڕوودەدەن، کە ئێمە به‌هێزتر و بەخۆمان پشتئەستووتر بین.

ئه‌گه‌ر ئانسێلما دێڵ ئۆلیۆ، ڕه‌خنه‌ی لە ئه‌زموونی کەسیی فێمینیسته‌ ڕادیكاله‌كان گرت، جورین چەند پرسیارێکی سەختی له‌مه‌ڕ پەیكەرەی ڕێكخراوەیی ورووژاند. سەرکوتی بێ پەیکەرە10 [Structurelessness] نیشانی ده‌دات، كه‌ هیچ گروپێكی بێ پەیکەرە ناتوانێت بوونی هه‌بێت و كه‌سانێك كه‌ ئه‌و پاگه‌نده‌یه‌ ده‌كه‌ن، خۆیان فریو ده‌ده‌ن. هه‌موو گروپه‌كان پەیکەرەیان هه‌یه‌؛ جیاوازی له‌ ئاشكرابوون و ئاشکرانەبوونیدایە. ئه‌گه‌ر شاراوه‌ بێت، دەستەبژی شاراوە بوونیان هه‌یه‌ و گروپه‌كه‌ كۆنترۆڵ ده‌كه‌ن هەروەها هه‌ریەك لە ڕابه‌ران و ڕابەرییکراوان، نكۆڵی له‌ بوونی ئه‌و كۆنترۆڵه‌ دەكه‌ن یا به‌ درۆی دەخه‌نه‌وه‌. بۆ سەرکەوتن بەسەر ئەو گرفتەدا، پێویستە گروپه‌كان کراوە پێکبهێندرێن، پەیکەرەیان بۆ دەستپێڕاگەییشتنی ئه‌ندامه‌تی ئاشکرا بێت.

به‌ بۆچوونی من، هه‌ر فێمینیستێكی ئه‌ناركیست شیكردنه‌وه‌ و لێكدانه‌وه‌كەی ئەوی، تا ئەم خاڵە، لەوە بەولاوەتر نا، لا پەسەند دەبێت. چونكه‌ به‌و جۆره‌ی جورین وتی گروپه‌ بێپەیکەرە بێڕابه‌ره‌كان» له‌ كرداردا ناتوانن واوه‌تر له‌ قۆناخی قسه‌كردن، بەرەو کردەوە بڕۆن. نه‌ك ته‌نیا كراوەنەبوونی پەیکەرەی گروپەکان، به‌ڵكو بچووكنه‌بوونیان و پێدانه‌گرتنیان له‌ سه‌ر بەرزکردنەوەی ئاستی هوشیاری، ناکارای ده‌کردن.

جورین نه‌یگوت كه‌ گروپه‌كانی ژنان ده‌بێت پەیکەربەندییان به‌ شێوه‌ی قوچکەیی بێت. له‌ ڕاستیدا، ئەو بانگه‌وازی بۆ رابه‌ری دەکرد، ئەوەی كه‌ نانێوه‌ندییانه‌، کێشهاتەنی، كراوه‌ و كاتیبێت؛ بۆ ڕێكخراوگه‌لێك بوو، كه‌ وەك وەڵامدانەوەی ڕێکخستن، دابه‌شكردنی ده‌سه‌ڵات له‌ نێوان زۆرێنه‌ی کەسەكان، نۆرەییوونی ئەرکەكان، هاوبه‌شیكردنی شاره‌زاییه‌كان و بڵاكردنه‌وه‌ی زانیاری و سه‌رچاوه‌كان، بنیات بنرێن. گشت بنچینە ڕێکخراوەییە باشه‌كانی ئه‌ناركیسته‌ کۆمەڵگەرا (سۆشیالیستە)كان! به‌ڵام نكۆڵیكردنی ئەو له‌مه‌ڕ ڕۆشنگه‌ری و حه‌زی ئەو بۆ ڕێكخراوه‌ هەرێمی و سه‌رتاسه‌رییە گه‌وره‌کان له‌ بنه‌ڕه‌ته‌وه‌ زۆر جەڕدراوانە بەشێك بوون لە شێوازە کۆنەکانی ئەنجامدانی شتەکان و به‌ شێوه‌یه‌كی نائاشکرا به‌ردوامی پەیکەرەی قوچکەیی لە لا پەسەند بوو.

گروپه‌ گه‌وره‌كان به‌ شێوه‌یه‌ك ڕێكده‌خرێن، كه‌ ده‌سه‌ڵات و بڕیاردان به‌ كه‌مایه‌تییه‌ك ده‌سپێردرێن – هه‌ڵبه‌ته‌، مەگەر ئەوەی کەسێك قسه‌ له‌ تۆڕێكی ئاسۆیی هاوئاهەنگ له‌ هەرەوەزییە بچووكه‌كان بکات، ئەوەی کە ئەو ناوی نەهێناوە. گروپێكی وه‌ك (NOW) بەشەست هه‌زار ئه‌ندامه‌وه‌ له‌ ساڵی 1975دا، چۆن ده‌توانێت به‌و جۆره‌ ئه‌ركەکان بە نۆرەیی هه‌ڵسوڕێنێت، شاره‌زاییه‌كان هاوبه‌شیی بكات و مسۆگەر بكات، كه‌ هه‌موو زانیارییه‌كان و سه‌رچاوه‌كان له‌به‌رده‌ستی هه‌موواندا بن؟ بەدڵنیاییەوە كه‌ ناتوانێت. وه‌ها گروپگه‌لێك پێویستیان به‌ سەرۆك و لێژنه‌یه‌كی به‌ڕێوه‌به‌رایەتی و نووسینگه‌یه‌كی سەرتاسەری و ئه‌ندامه‌تییان هەیە، هه‌ندێك له‌ ئه‌ندامه‌كان لە گروپە خۆجێیەکاندان و هه‌ندێكی دیکەیان ئەندامی دابراو. هەژمارێکی کەم لە گروپگه‌لی ئاوا، دێمۆکراتی ڕاستەخۆی زۆریان تێدایە و زۆر کەمیان ئه‌ندامه‌كانیان فێری شێوازی نوێی كار و پەیوەندیگیری لەتەك یەکدی، دەکەن.

 كارایی داخاوییانە (ئەفسوسانە)ی سەرکوتی بێپەیکەرە ئەوە بوو، کە ڕێكخراوە گەورەکان و پەیکەرەی فەرمی و کاری ڕاستەوخۆ (direct action) سەرکەوتووانەی پێکەوەگرێ دا، به‌جۆرێك کە ئه‌و په‌یوه‌ندانه‌ی له‌ هۆشی زۆرێكدا جێگیر كرد. زۆرێك له‌ ژنان پێیانوابوو، كه‌ بۆ خەبات دژی ستەمی كۆمه‌ڵایه‌تی، بوونی ڕێكخراوێکی گه‌وره‌ پێویسته‌ و هه‌رچی گه‌وره‌تر بێت، باشتره‌. وێناکردنەکە ئەوەیە هێز له‌ به‌رامبه‌ر هێزدا بەرەنگاری دەکات: به‌ چەکی دژە ئاسمانی فیل ناكوژی و میرییه‌كی باوكسالاریش به‌ گروپێكی بچووك ناڕوخێت. بۆ ژنانێك كه‌ بەڵگەهێنانەوەی هه‌رچی گه‌وره‌تر به‌كارترپه‌سه‌ند دەکه‌ن، هه‌ڵبژێری ڕێكخراوه‌ییان به‌ گەورەیی گروپگه‌لی لیبراڵی وه‌ك NOW یا ڕێكخراوه‌ سۆشیالیستییه‌كان كه‌ ڕێکخراوەی جەماوەردارن، سنووردار کراوە.

وەك لە زۆر شتدا، ئاوا بەرچاو دەکەوێت، کە لۆجیك هەڵەیە. ”ستەمی كۆمه‌ڵایه‌تیئامرازێکە، توندڕەوییەکی ترسناك و گەوجکەرە، دەزگەیەکی ڕۆنراوە، به‌ شێوەیەكی فراوان لە واتادا، هەمان ستەمە کە بەسەر زۆرێكماندا ڕوودەدات . به‌ڵام ئەوە گرنگ نییه‌، ستەمەکان تا چ ڕاده‌یه‌ك گشتگیر بن، یا تا چ ڕاده‌یه‌ك شیاوی پێشبینی بن، به‌ زۆری هه‌میشە له‌لایه‌ن كه‌سێكه‌وه‌، بەرامبەرمان دەکرێت ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر ئه‌و كه‌سە وەك نوێنەری دەوڵەت، یا وەك ئەندامی نەژادی سەروەر، ڕەگەز یا چینێك دەستبەکار بێت. هێرشە گەورەکانی پۆلیس بۆ سەر کۆبوونەوەی هێزە کەمەکانی ئێمە، تەنانەت ئەفسەری پۆلیس یا سەرۆك (boss) یا هاوسه‌ر كه‌ بە ڕەگەزە پێشتر زاڵکراوەکەیەوە یا ڕۆلە ده‌سه‌ڵاتگه‌رایانەکەیەوە لە ساتە دیاریکراوەکانی ژیانی ڕۆژانه‌دا له‌ته‌ك ئێمه‌ سه‌روكاری هه‌یه‌. سەرکوتی ڕێكخراو (دەزگەییکراو) له‌ پێوانەیەکی فراوانتردا بوونی هه‌یه‌، به‌ڵام به‌ ده‌گمه‌ن پێویستی بە هێڕشكردته‌سه‌ر له‌لایه‌ن گروپێكی گه‌وره‌وه‌ هەیە (له‌ راستیدا به‌ ده‌گمه‌ن ده‌توانرێت هێرشتی بكریێه‌ سه‌ر). تاكتیكه‌كانی جه‌نگی گەریلایی لەلایەن گروپە بچووكه‌كانەوە هه‌ندێك جار ته‌نانه‌ت له‌لایه‌ن تاکە كه‌سێكه‌وه‌ له‌م باره‌وه‌ زۆر بە جوانی تۆڵە دەکەنەوە.

كاراییه‌كی نه‌خواستراوی دیکەی ئاوەزی سەرکوتی بێپەیکەرە، دانەدان (تغذیة) بوو بە ئه‌ناركیسته‌ كڵێشه‌ییه‌كان stereotypes (خه‌ڵكی تا برسی نه‌بێت، هیچ قوت نادات). ( بێگومان، لە باری ئاساییدا خه‌ڵكی تا برسی نه‌بێت، هیچ قوت نادات.)، له‌ ڕاستیدا سۆشیال ئه‌ناركیسته‌كان دژی پەیکەرە ( structure) نین: ته‌نانه‌ت دژی ڕابه‌ریش نین، به‌مه‌رجێك هیچ بەرتەری و پاداشتێك له‌ ئارادا نه‌بێت،كاتیی بێت، سنووردار بێت، بۆ ئه‌ركێکی دیاریكراو بێت. سەرەڕای ئەوەش، ئه‌ناركیستەکان كه‌سانێکن، کە ده‌یانه‌وێت پێکهاتەی قوچکەیی هەڵوەشیننەوە، به‌ زۆری هەمیشە كلێشه‌یی بوون، كه‌ هیچ پەیکەرەیەكیان ناوێت. به‌داخه‌وه‌ ژنانی ئه‌ناركیست بە بێسەرەوەبەرەیی دەستەیەك، کە بەبێ ئاراسته‌ی دیاریکراو ده‌ڕۆن، وێنا کراون. بۆ نموونه‌ له‌ ساڵی 1976دا، کوێست «Quest» چەند پەرەگرافێکی لە هه‌ڤپه‌یڤینێك، کە له‌ته‌ك شارلۆت ببەنج «Charlott Bunch» و بێڤێرلی فیشه‌ر «Beverly Fisher» تۆڕی ڕادیۆیی فێمینیست له‌ ساڵی 1972 دا ئه‌نجامی دابوو، دووباره‌ بڵاوی كرده‌وه‌. بە شێوەیەك، کە سه‌رنجراكیشترین به‌شی هه‌ڤپه‌یڤینه‌كه‌ ئه‌وه‌ بوو، كه‌ دەرهێنەرانی کوێست هه‌ستیان كرد، كه‌ هێشتاكه‌ له‌ ساڵی 1976دا پرسەكان بابه‌تی ڕۆژن. 11 (“ئێمه‌ هه‌مان تێکشکانی ڕابه‌ری و پیاهەڵدانی بێپەیکەرەیی پێنج ساڵ له‌وه‌وبه‌ر دەبینین” ل. 13). به‌ڵام ئه‌وه‌ی كه‌ بەنج Bunch لەو بارەوە له‌و سه‌رده‌مه‌دا وتی، زۆر سه‌رنجڕاكێشیش بوو: بەپێی قسەکانی ئەو، پێداگرتن له‌سه‌ر چاره‌سه‌ری گرفتی پەیکەرە و ڕابه‌ری “ئارەزوویەكی به‌هێزی ئه‌ناركیستی، ئارەزوویەکی باش بوو، به‌ڵام ناكه‌تواری (ناواقیعی) بوو” (ل. 4). ئه‌ناركیستانێك كه‌ خەریکە بە ناكه‌تواربینناو ببرێن، تێده‌گه‌ن كه‌ ناكه‌توارییبوونەکە سەراپا له‌و گرفتانەدایە، كه‌ بزاڤی ژنان له‌ خۆڕێكخستنی خۆیدا له‌ته‌كیان ڕووبه‌ڕوو بووە: گرفتەکانی ڕابه‌رایەتی شاراوە، گرفته‌كانی هه‌بوونی ڕابه‌رەکانکە لەلایەن ڕاگه‌یانده‌كانەوە دەسەپێندرێن، دژواری پەیوەندیگرتن لەتەك ژنانێکی هۆگر، به‌ڵام ناوابەستە (غیر ملتزم)، لە زۆری نوێنەرایەتی ژنان چینی نێوه‌نجیدا، كه‌ کاتی زۆریان بەدەستەوە هەبوو، گرفتی بێ فۆرمی بزاڤه‌كه‌، گرفتی كه‌مبوونی گروپه‌كانی كار، كه‌ ژنان ده‌یانتوانی پێوه‌یان په‌یوه‌ست بن، گرفتی دژایه‌تی له‌ته‌ك ژنانێك كه‌ حەزیان دەکرد خۆیان وه‌ك ڕابه‌ر یا پێشڕه‌و نیشان بده‌ن. تۆمه‌تنامه‌یه‌كی قورس! تاکو هەنووکە ئه‌م گرفتە زۆر کەتوارییانە، نه‌ ئه‌ناركیزم بووته‌ هۆی سەرهەڵدانیان، نه‌ له‌لایه‌ن پێشڕەوایەتییەوەAvantgardismیا ریفۆرمیزمه‌وه‌ چارەسەر نەکراون. بە لێدانی له‌زگه‌ی ئه‌ناركیزمله‌ گرفتە ڕێكخراوه‌ییەکان، فێمینیستەکان چاوپۆشییان لە سوونەتە (tradition) دەوڵەمەندەکانی ئه‌ناركیزم كردووه‌ ، ئەمە له‌ کاتێکدا، کە هاوکات چارەسەرگەلێك پێشنیار دەکەن كه‌ ئه‌ناركیستینهه‌رچه‌نده‌ له‌ رواڵه‌تدا وا دەردەکەوێت کە نازانن -. بەنج و فیشه‌ر شێوەیەك (مۆدێلێك) له‌ ڕابه‌رایەتیان هێناوه‌ته‌ پێشه‌وه‌، كه‌ تێیدا هه‌موو كه‌سێك له‌ بڕیارداندا به‌شداره‌ و ڕابه‌رایەتی بۆ بارێکی دیاریکراو دەستنیشانکراوە و لە ڕووی كاتەوە سنوودارە. فیشه‌ر له‌سەر ڕابه‌رایەتی قوچکەیی كه‌ له‌به‌رامبه‌ر ئه‌ندامگیری فراواندا وه‌ڵامده‌ره‌وه‌ نییه‌»ڕه‌خنه‌ لە «NOW» ده‌گرێت (p. 9)، هەروا بەنچ ڕوونی دەکاتەوە: ”ڕبه‌رایەتی واته‌ که‌سەکان دەستپێشخەری دەکەن، كاروبارەكان دەگرنە ئەستۆ، بۆ دەستپێکردنی شتێك بۆچوون و وێناکردنیان هه‌یه‌، هەروەها لە بواری جۆراوجۆردا شاره‌زایییان نیشاندەدەن» (ل.8) چۆن پێشنیار دەکەن، ئێمە بەر بگرین لە بێده‌نگی ژنان له‌ چوارچێوەی تێگەیشتنە هه‌ڵه‌کاندا لە یه‌كسانیخوازی؟ ته‌نیا ڕێگه‌یه‌ك كه‌ ژنان ده‌توانن هێنانه‌خواره‌وه‌ی ژنانێك كه‌ به‌هێزن، ڕابگرن، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ خۆیان به‌هێز بكه‌ن» (ل.12). یا به‌و جۆره‌ی كه‌ پێشتر وتمان کەسانی به‌هێز، پێویستیان به‌ ڕابه‌ر نییه‌.” بۆ پێشه‌وه‌!

پەراوێز:

  1. Lilith’s Manifesto, from the Women’s Majority Union of Seattle, 1969. Reprinted in Robin Morgan (ed.), Sisterhood is Powerful. N.Y.: Random House, 1970, p.529.
  2. The best and most detailed description of the parallels between radical feminism and anarchist feminism is found in Kornegger, op cit.
  3. The speech is currently available from KNOW, Inc.
  4. The Second Wave, 2:1, 1972.
  5. “What Future for Leadership?”, Quest, 2:4, Spring 1976, pp.2-13.

بۆ خوێندنەوەی سەرچاوە ئینگلیزییەكەی :

http://www.anarcha.org/sallydarity/CarolEhrlich.htm

ئەم بابەتە لە سایتی (خوشە) وەرگیراوە و بەداخەوە چەند ساڵە لە ئارادا نەماوە. لە وەرگێرانیدا بۆ سەر زمانی کوردی، لەتەك دەقە ئینگلیزییەکەی بەراورد کراوە.