Monthly Archives: تشرینی دووه‌م 2010

Enarkîzm, Pertûkxaney Kurdî û Serçawey Rexnegranî /5

beşî pêncem û kotayî

“anarkîzmî emrro le beramber gelêk meseley dîkey xebatî syasîda hellwêstî refzî êcgarekî heye , lewane : retkirdnewey karî syasî tuxme pêşrrewekanî bzûtnewey komonîstî le damezrawe syasî û medenîyekanî borijwazîdaw djayetîkirdnî komelle herewezîyekan û sendîka krêkarîyekanî jêr sayey em sîstmew dawakirdnî damezrawey krêkarîy (pak û bêgerd) î komonîstane ! keçî le heman katda hizbî serbexoy çînayetî prrolîtarya refz deken û wek desellat û amrazî serkutkeraney prrolîtarya wesfî deken , yan bangeşey hizbî komonîstî prrolîtarîy cîhanî deken ke waqî’î xebatî çînayetî prrolîtarya îmkanî bûnî hizbêkî awehay nîye . em hizbe cîhanîyeyan be bedîlî înternasyonalîzmêkî komonîstî nwê dadenên . „

nûser lew perrî dillnyayîda dîsanewe bepêy boçûnî grupêkî hawaydîlocyay xoy, enarkîyekan tometbar dekat. ewey ke enarkîyekan serapay komellgey çînayetî be dewllet û peywendî û rêwişwênî mrovekanewe retdekenewe û hewllî têkişkandnî her dezgeyekî quçkeyî (hirmî,herarchiy) deden, gumanî têda nîye û dakokî leser dekem. bellam dîsanewe tênegeyiştin le hzir û nenasînî enarkîyekane, ke be djayetî komelle herewezîyekan û sendîka krêkarîyekan tometbarîyan bkeyt[9]. çunke her le serdemî (prodon)ewe aydyay komelle herewezî (alcim’yat alt’awnye) letek nêwî enarkîyekan grêxwarduwe û herewezîye cutyarîyekanî okranya ke djî bolşevîkekan bûn û herewezîye cutyarî û krêkarîyekanî îspanya ke djî franko û stalînîstekan bûn, baştrîn û zîndûtrîn nmûnen û enarko-sendîkalîzmîş ke nûser kemêk be pozetîv heldesengênêt, şêwey rêkxistin û şêwazî xebatî enarkîye le bwarî rêkxistin û xebatî cemawerîda. enarkîyekan bepêçewaney marksîstekanewe, ke pêyanwaye sendîkakan tenya amrazî bedesthêanî çend parûyek nanin, lay enarkîyekan amrazî bedesthênanî nan û fêrgey perwerdekirdnî xebatkaran û sengerî ketwarî şorrş û yekey rêkxistnî komelgey dahatûşin, ewey ke le jêr karayî aydyay enarkîyekan û soşyalîste şorrgêrekanda le şorrşî 1917da krêkaran le rêy sovyetekan û komîtekanî karxanewe hem destîyan beser karxanekanda girt û hem le kroniştat û okranya wîstyan desellatî sepawî bolşevîkekan wela bnên û xoberrêweberayetî (alإdare aljatye ) xocêy krêkaran û cutyaranewe dûr le dîktatorî partî bolşevîk, komellge berrêwebern û rollî (cint-ait) le îspanyay 1936-1939 ke be aydyakanî enarko-sendîkalîzm piştestûr bû, baştrîn retgerewey tomete nabecêkanî nûsern. aya mêjû û qurbanîyekanî baştrîn bellge nîn bo selmandnî boçûnekan, le beramberda min tenya daway yek take riste dekem, ke enarkîyekan têyda komelle herewezîyekan û sendîka şorişgîrekan ret bkenewe! aya retkirdnewey sendîka û yekêtîye zerdekanî paşkoy desellatî borcwazî, lay komunîstekan deçête xaney djayetî xebatî cemawerîyewe? min dezanim ke ew grupe nûser basî dekat, djayetî xebatî cemawerî dekat, bellam wek wtim ewan ne enarkîstin û ne detwanin destberdarî desellatixwazî û destebjêrî û aydyalîzîme marksîstîyekeyan bin!
درێژە بخوێنەوە

Advertisements

ئەنارکیزم، پەرتووکخانەی کوردی و سەرچاوەی ڕەخنەگرانی /٥

بەشی پێنجەم و کۆتایی
“ئانارکیزمی ئه‌مڕۆ له‌ به‌رامبه‌ر گه‌لێک مه‌سه‌له‌ی دیکه‌ی خه‌باتی سیاسیدا هه‌ڵوێستی ره‌فزی ئێجگاره‌کی هه‌یه‌ ، له‌وانه‌ : ره‌تکردنه‌وه‌ی کاری سیاسی توخمه‌ پێشڕه‌وه‌کانی بزووتنه‌وه‌ی کۆمۆنیستی له‌ دامه‌زراوه‌ سیاسی و مه‌ده‌نییه‌کانی بۆرژوازیداو دژایه‌تیکردنی کۆمه‌ڵه‌ هه‌ره‌وه‌زییه‌کان و سه‌ندیکا کرێکارییه‌کانی ژێر سایه‌ی ئه‌م سیستمه‌و داواکردنی دامه‌زراوه‌ی کرێکاریی (پاک و بێگه‌رد) ی کۆمۆنیستانه‌ ! که‌چی له‌ هه‌مان کاتدا حزبی سه‌ربه‌خۆی چینایه‌تی پڕۆلیتاریا ره‌فز ده‌که‌ن و وه‌ک ده‌سه‌ڵات و ئامرازی سه‌رکوتکه‌رانه‌ی پڕۆلیتاریا وه‌سفی ده‌که‌ن ، یان بانگه‌شه‌ی حزبی کۆمۆنیستی پڕۆلیتاریی جیهانی ده‌که‌ن که‌ واقیعی خه‌باتی چینایه‌تی پڕۆلیتاریا ئیمکانی بوونی حزبێکی ئاوه‌های نییه‌ . ئه‌م حزبه‌ جیهانییه‌یان به‌ به‌دیلی ئینته‌رناسیۆنالیزمێکی کۆمۆنیستی نوێ داده‌نێن . „

نووسەر لەو پەڕی دڵنیاییدا دیسانەوە بەپێی بۆچوونی گروپێکی هاوئایدیلۆجیای خۆی، ئەنارکییەکان تۆمەتبار دەکات. ئەوەی کە ئەنارکییەکان سەراپای کۆمەڵگەی چینایەتی بە دەوڵەت و پەیوەندی و ڕێوشوێنی مرۆڤەکانەوە ڕەتدەکەنەوە و هەوڵی تێكشکاندنی هەر دەزگەیەکی قوچکەیی (هرمی،herarchy) دەدەن، گومانی تێدا نییە و داکۆکی لەسەر دەکەم. بەڵام دیسانەوە تێنەگەیشتن لە هزر و نەناسینی ئەنارکییەکانە، کە بە دژایەتی کۆمەڵە هەرەوەزییەکان و سەندیکا کرێکارییەکان تۆمەتبارییان بکەیت[9]. چونکە هەر لە سەردەمی (پرۆدۆن)ەوە ئایدیای کۆمەڵە هەرەوەزی (الجمعیات التعاونیة) لەتەك نێوی ئەنارکییەکان گرێخواردووە و هەرەوەزییە جوتیارییەکانی ئۆکرانیا کە دژی بۆلشەڤیکەکان بوون و هەرەوەزییە جوتیاری و کرێکارییەکانی ئیسپانیا کە دژی فرانکۆ و ستالینیستەکان بوون، باشترین و زیندووترین نموونەن و ئەنارکۆ-سەندیکالیزمیش کە نووسەر کەمێك بە پۆزەتیڤ هەلدەسەنگێنێت، شێوەی ڕێکخستن و شێوازی خەباتی ئەنارکییە لە بواری ڕێکخستن و خەباتی جەماوەریدا. ئەنارکییەکان بەپێچەوانەی مارکسیستەکانەوە, کە پێیانوایە سەندیکاکان تەنیا ئامرازی بەدەستهێانی چەند پاروویەك نانن، لای ئەنارکییەکان ئامرازی بەدەستهێنانی نان و فێرگەی پەروەردەکردنی خەباتکاران و سەنگەری کەتواری شۆڕش و یەکەی ڕێکخستنی کۆمەلگەی داهاتووشن، ئەوەی کە لە ژێر کارایی ئایدیای ئەنارکییەکان و سۆشیالیستە شۆڕگێرەکاندا لە شۆڕشی ١٩١٧دا کرێکاران لە ڕێی سۆڤیەتەکان و کۆمیتەکانی کارخانەوە هەم دەستییان بەسەر کارخانەکاندا گرت و هەم لە کرۆنشتات و ئۆکرانیا ویستیان دەسەڵاتی سەپاوی بۆلشەڤیکەکان وەلا بنێن و خۆبەڕێوەبەرایەتی (الإدارة الذاتية ) خۆجێی کرێکاران و جوتیارانەوە دوور لە دیکتاتۆری پارتی بۆلشەڤیك، کۆمەڵگە بەڕێوەبەرن و ڕۆڵی (cnt-ait) لە ئیسپانیای ١٩٣٦-١٩٣٩ کە بە ئایدیاکانی ئەنارکۆ-سەندیکالیزم پشتئەستوور بوو، باشترین ڕەتگەرەوەی تۆمەتە نابەجێکانی نووسەرن. ئایا مێژوو و قوربانییەکانی باشترین بەڵگە نین بۆ سەلماندنی بۆچوونەکان، لە بەرامبەردا من تەنیا داوای یەك تاکە ڕستە دەکەم، کە ئەنارکییەکان تێیدا کۆمەڵە هەرەوەزییەکان و سەندیکا شۆرشگیرەکان ڕەت بکەنەوە! ئایا ڕەتکردنەوەی سەندیکا و یەکێتییە زەردەکانی پاشکۆی دەسەڵاتی بۆرجوازی، لای کۆمونیستەکان دەچێتە خانەی دژایەتی خەباتی جەماوەرییەوە؟ من دەزانم کە ئەو گروپە نووسەر باسی دەکات، دژایەتی خەباتی جەماوەری دەکات، بەڵام وەك وتم ئەوان نە ئەنارکیستن و نە دەتوانن دەستبەرداری دەسەڵاتخوازی و دەستەبژێری و ئایدیالیزیمە مارکسیستییەکەیان بن!

نووسەر ئەوەندە تووشی بانێکە و دوو هەوا و ناکۆکی لەتەك خۆیدا بووە، نازانێت چۆن خۆی دەرباز بکات. ئەو ڕەتکردنەوەی پارت لەلایەن ئەنارکیستەکانەوە [کە هەروا لە لایەن کۆمونیستە سۆڤییەتییەکان (Council Communists )یشەوە ڕەتکراوەتەوە]، لەتەك پارتایەتی جیهانی گروپی کۆمونیستی ئینتەرناسیونالیست، کە لە پارتایەتییەکەی لێنین تێپەڕیانکردووە، تێکەڵ دەکات و سەر لە خوێنەری نائاشنا بە ئەنارکیزم دەشێوێنێت. بەڵێ پارت پێکهاتەیەکی قوچکەیی سەرکوتگەرانە و زەمینەسازی سەروەری دەستەیەك بەسەر دەستەیەکی تر و چینێك بەسەر چینێکی تردایە و بۆ تاکی هوشیار شەرمەزارییە مل بە فەرمانبەری دەستەبژێری سەرکردایەتی پارت بدات و ببێتە ئەندامی پارت. پارت کوتەکی سەرکوت و تۆری ڕاوی ئەو تاکانەیە کە ئایین و خیڵ و ناسیونالیزم نەیتوانیوە دەستەمۆیان بکات و پارت ئەو ئەرکە دەکێشێت. ئیتر ئەو پارتە جیهانی بێت یا گەڕەکی، کۆمونیستی بێت یا ئیسلامی، پارت هەر پارتە و ئەندامێك کە لە دەرگەی پارتەوە دەچێتە ژوورەوە، ئەگەر گوێ لە دەنگی ئازادیخوزانەی ناخی خۆی بگرێت، ئەوا ناچار دەبێت لە پەنجەرەوە هەڵەداوان ڕابکات، بەڵام ئەگەر گوێ لە دروشمە بریقەدارەکانی دەستەبژێری سەرکرایەتی بگرێت، ئەوا پارت دەبێتە گۆڕستانی خەونەکانی و دواجار مانەوەی بە گێلبوونی تەواو دەبێت و ڕۆبۆتێکی لێ دەردەچێت!

“ره‌تکردنه‌وه‌ی هه‌ڵبژاردن و هاوبه‌شیکردنی مه‌شرووع و یاسایی له‌ ململانێی کۆمه‌ڵایه‌تیدا ، تا له‌م رێیه‌وه سه‌کۆی په‌رله‌مانی بۆرژوازی بۆ خه‌باتی سیاسی و ئایدیۆلۆژی به‌کاربهێنرێت . ئه‌وان پێیانوایه‌ که‌ پرۆلیتاریا به‌ هیچ شێوه‌یه‌ک و له‌ هیچ شوێنێکدا نابێت توخنی هه‌ڵبژاردن له‌ ده‌زگا بۆرژوازییه‌کاندا بکه‌وێت ، به‌تایبه‌تی په‌رله‌مان و ، هه‌رچی هه‌ڵبژاردنێک هه‌یه‌ پێویسته‌ موقاته‌عه‌ بکرێت . „

بەڵێ، هەرچەندە لێرەشدا نووسەر هەر مەبەستی ئەو گروپەیە، ئەنارکییەکان هەموو شتێکی (مەشروع و یاسایی) ڕەتدەکەنەوە، بەڵام بەبێ ئەڵتەرناتیڤ نا، بەڵکو لەبەر ئەوەی کە پێیانوایە هیچ ناگۆڕێت و ئەزموونەکانی دووسەد ساڵەی رابوردووش نیشانیانداوە، کە تەنیا کۆمەك بە درێژبوونەوەی چاوەڕوانی و خۆشباوەری خەڵك بە گۆرانی دڕندەیی چینایەتی و کۆتایی هاتن بە ستەمی چینایەتی و سەروەری چینایەتی لە ڕێی بەشداری پارلەمانەوە، دەکەن و بە پێچەوانەوە ئەگەر شۆڕشگێڕترین تاك یا نوێنەری چەوساوان چووبێتە کایەکانی پارلەمانەوە، ئەوا بووەتە دەسکەلا و هاوگیرفانی سەرمایەداران و هیچی تر. ئەنارکییەکان تەنیا بە بایکۆت و دەنگنەدان کۆتایی بەکارییان نایێت، بەلکو لە بەرامبەردا بانگەواز بۆ خەباتی ڕاستەخۆ و خۆڕێکخستنی کۆمەڵایەتی و پێکهێنانی هەرەوەزییە ئابوورییە سەربەخۆکان دەکەن و هەوڵی دەستبەسەرداگردنی خانووبەرە و کارگە و شەقامەکان دەدەن. ئایا ئەمانە (دەنگدان و بەشداری پارلەمان یا خۆریکخستن و سەپاندنی بەڕێوەبەرایەتی کۆمەڵایەتی) کامەیان شۆڕشگێرانە و کامەیان کارا و کامەیان هەنگاونانە بەرەو پراکتیزەکردنی ئایدیا سۆشیالیستییەکان؟ مەگەر سۆشیال-دێمۆکراتەکان و پارتە کۆمونیستەکان بەو نیازەوە نەچوونە پارلەمانەوە، کەچی ئێستا لە ڕیزی پێشەوەی سەندەوەی دەستەوکەتەکانی چەند سەد ساڵەی خەباتی کۆمەلایەتی و جەماوەرین لەو کرێکارانەی کە بەنێویانەوە چوونە پارلەمان؟

بەشداری پارلەمان و دەزگەکانی تر دەتوانن سەرچاوەیەکی دارایی بن بۆ دەستەبژێری سەرکردایەتی پارتەکان، بەڵام هیچ کات ناتوانن سەنگەر بن بۆ بەدەستهێنانی داخوازی چەوساوان، تەنیا لەبەر هۆیەکی زۆر سادە، ئەویش پێناوێکە کە پارلەمان و دەزگە قوچکەییەکان بۆ مسۆگەرکردنی سەریانهەڵداوە، خۆشباوەڕکردنی خەڵك و فریودانی خەڵکە بە پەردەپۆشکردنی چەکمەی ئاسنینی سەرمایەداران لە دەسەلات و بەڕێوەبردندا. ئیتر نازانم چۆن دەکرێت دژی سەرمایەداران و سەندنی شت لێیان بەکار ببرێت یا بۆ ڕوخاندنی دەسەلات بەکار ببرێت. لە کاتێکدا کە یەکێك لە مەرجە سەرەکییەکانی پاپەندبوونی پارت و هێز و نوێنەرەکانە بە بەندەکانی یاسا و یاساش برتییە لە دابینکردنی سەروەری و ملکەچپێکردنی جەماوەر بۆ ئەو سەروەرییە، کە چەتری پاراستنی بەرژەوەندی سەرمایەدارانە لە ڕەوایەتیدان بە کاری کرێگرتە و خاوەندارێتی تایبەتیدا؟!

(الشرعی و القانونی) واتە هەر شتێك کە لەتەك سەروەری چینایەتی و بنەماکانیدا (خاوەندارێتی تایبەت و کاریکرێگرتە) تەبا و کۆك بێتەوە، هەر شتێكیش لەتەك ئەواندا کۆك بێتەوە، ئەوا بە دڵنیاییەوە دژی داخوازی و خەونی سۆشیالیستەکانە، هەر لەبەرئەوە، بێگومان لەتەك بەرژەوەندی پارت و دەستەبژێری سەرکردایەتی پارت و دەسەڵاتخوازان کۆك و تەبا دەبێت!

“راست و چه‌پ هێنان به‌سه‌ر دروشمه‌ دێرین و نوێیه‌کانی بزووتنه‌وه‌ی کۆمۆنیستیی جیهانیدا ، ئه‌و دروشمانه‌ی که‌ مارکسییه‌کان به‌رزیانده‌که‌نه‌وه‌ ، به‌بێ ئه‌وه‌ی که‌ شیکردنه‌وه‌یه‌کی دیاریکراو بۆ هه‌ر دروشمێک بکه‌ن و دان به‌وه‌دا بنێن که‌ هه‌ر دروشمێک له‌ کات و شوێنی خۆیدا بایه‌خی تاکتیکی و ستراتیژیی له‌ خه‌باتی پڕۆلیتاریادا هه‌یه‌ . ئه‌وان به‌ توندی دژی دیموکراسی و ئازادی و یه‌کسانی و ئاشتی و هه‌موو جه‌نگێک و مه‌ده‌نییه‌ت و پێشکه‌وتنخوازی و مافی بڕیاردانی چاره‌نووس بۆ گه‌لان و سۆسیالیزم و …هتد هه‌ڵوێستیان وه‌رگرتووه‌و له‌ به‌رامبه‌ریشیاندا ئه‌ڵته‌رناتیڤی خه‌باتی سیاسیی رۆژانه‌یان نییه‌و ئاسۆی سه‌رکه‌وتنی خه‌باتی بزووتنه‌وه‌ی سۆسیالیستیی کرێکارانیان له‌لا روون نییه‌ .„

لەبەرئەوەی کە ئەم پەرەگرافە شەڕی خێزانی نێوان گروپە مارکسیستەکان خۆیان دەگرێتەوە و ئەو گروپە بە خۆیان دەتوانن وەڵامی نووسەر بدەنەوە، زۆر لەسەری ناوەستم، بەڵام هێندە دەلێم ئەگەر خوێنەر و نووسەریش سەرنج بدات، ئەوا دەبینن، کە ئەنارکسیستەکان هێڵی چەپ و ڕاست بەسەر ئایدیاکانی مارکس و کۆمونیستەکانی تردا ناهێنن. هەروەها دژی ئازادی و یەکسانی و ئاشتی و پێشکەوتن و مافی بڕیاردانی خۆبەرێوەبردنی گەلان [دەوڵەتی بۆرجوازی بەنێوی نەتەوەوە نا] و سۆشیالیزم نین، بەڵکو لە مارکسیستەکان ڕوونتر و پەیگیرانەتر و ڕاستگۆیانەتر و کردەییانەتر پێ لەسەر ئەو خواستانە دادەگرن و لە هەموو سەردەمەکاندا ئەنارکییەکان جەنگاوەری گومناوی ئەو پێناوانە بوون. بەڵام بەدڵنیاییەوە بە شێوازی دەستەبژێری و نوێنەرایەتی و خێرکردن بە خەڵك نا، بەڵکو وەك سەرەتاکانی هزری ئەنارکیستی و بە پشتبەستن بە ئازادی و یەکسانی و دادپەروەری کۆمەلایەتی. بەپێچەوانەی دەرکی نووسەرەوە لە دێمۆکراسی، ئەنارکییەکان لایەنگری دێمۆکراسی ڕاستەوخۆن. [10]

دواجار حەزدەکەم و سوپاسگوزاریش دەبم، ئەگەر نووسەر تەنیا بەڵگەیەك بۆ ئەو تۆمەتڕیزکردنە بخاتەبەردەستمان. لە بەرامبەردا من دەتوانم دەیان پەرتووك و سەدان نامیلکە و هەزاران وتار دژی ئەو تۆمەتانە ڕیز بکەم، بەڵام بەداخەوە پەرتووکخانەی کوردی لێیان بێبەشە و تەنانەت پەرتووکخانە ئەلەکترۆنییە کوردییەکان لە بڵاوکردنەوەی دەقە وەرگێردراوە ئەنارکییەکاندا خۆیان دەپاریزن!****

“کۆمۆنیزمی ئانارکیسته‌کانی ئه‌مڕۆ ، کۆمۆنیزمێکی یۆتۆپییاییه‌ ، خۆشخه‌یاڵیی توخمی ورده‌بۆرژوازی پانوپلیشبووه‌وه‌ی ژێر چه‌رخی دڕندانه‌ی سیستمی هاربووی سه‌رمایه‌دارییه‌ ، چه‌واشه‌یی و رێهه‌ڵه‌کردن و نامۆبوونێکی بێ هوشیاریی کۆمۆنیستیی راسته‌قینه‌یه‌ . بۆیه‌ ده‌بێت به‌ باشی بیروبۆچوونه‌کانیان و رابردوویان و رۆڵی تێکده‌رانه‌یان له‌ بزووتنه‌وه‌که‌دا به‌ کرێکاران و زه‌حمه‌تکێشان و تێکۆشه‌رانی بزووتنه‌وه‌که‌ ئاشنا بکرێن تا لێیان به‌ ئاگابن و ده‌رگا به‌ڕووی دزه‌کردنیان بۆ نێو حزب و رێکخراوه‌ کرێکارییه‌کان دابخرێت .“

ئەمەی نووسەر لە تێکەڵکردنی کۆمونیزم و ئەنارکیزم ( کۆمونیزمی ئەنارکیستەکان) دروستیکردووە، لە هیچ قوتویەکی عەتاردا پەیدا نابێت. من دڵنیام دیسانەوە مەبەستی نووسەر لە ( کۆمونیزمی ئەنارکیستەکان)، ئەنارکۆ-کۆمونیزم (کە کرۆپۆتکین هزرڤانییەتی) نییە و مەبەستەکەی هەر لەو گومانەوە سەرچاوە دەگرێت، کە گروپی لێبووەتە ئەنارکیست. بۆیە لێرەشدا زۆر لەسەری ناوەستم و تەنیا کەمێك سەرنجی دێڕەکانی پاش ئەو تێکەڵەسازییە دەدەم.

“خۆشخه‌یاڵیی توخمی ورده‌بۆرژوازی پانوپلیشبووه‌وه‌ی ژێر چه‌رخی دڕندانه‌ی سیستمی هاربووی سه‌رمایه‌دارییه‌”

لەم ڕستەیە زۆر تێناگەم و هەستدەکەم بە لابردنی لە پەرەگرافەکەدا هیچ لە واتا و کڕۆکی پەرەگرافەکە و ئامانجەکەی ناگۆڕێت، بەڵکو بە پێچەوانەوە ڕوونتر و ساکارتری دەکاتەوە.

„چه‌واشه‌یی و رێهه‌ڵه‌کردن و نامۆبوونێکی بێ هوشیاریی کۆمۆنیستیی راسته‌قینه‌یه‌”

لێرەدا نووسەر ناچار دەستەوداوێنی ئایدیالیزمەکەی ناو مارکسیزم دەبێتەوە و کۆمونیزمێك کە خۆی مەبەستییەتی (ئایدیاکانی مارکس و لێنین و ئەوانی تر) ، دەکاتە چەقی ڕاستی و دروورکەوتنەوە لێی هاوتای سەرگەردانی دەکات، ئەمە بۆ خۆی پێچەوانەی هزرگەرییە و ڕووداوەکانی سەدەی ڕابوردوو ئەوەیان سەلماند، کۆمونیزمێك کە بڕیارە بە فەرمانی پارت و شەلاقی دەوڵەت دامەزرێت و بسەپێنرێت، سەرەنجامەکەی هەر بە زیاتر شەیداکردنی کرێکاران و بەشمەینەتان بە سەرمایەداری و چەکمەی ئاسنینی پارلەمانەکەی کۆتایی دێت، هەر وەكو لە ڕوسیە و ولاتە پاشکۆکانیدا دیتمان.

پاشان مەگەر مەبەستی نووسەر لە کۆمونیزمی ڕاستەقینە، هەر ئەوە نییە کە مارکس و ئەنگلس، ئەنارکییەکانیان بە پیلانگێڕان لەسەری لە نێونەتەوەیی یەکەمدا کردەدەرەوە و لێنین و ترۆتسکی لەسەری فەرمانی کوشتوبڕی بە کۆمەڵی ئەنارکییەکان و ڕاپەڕیوانی کرۆنشتات و ماخنۆڤیستەکانی ئۆکرانیا دەرکرد و ستالین ناڕاستەوخۆ هانی کوشتن و تیرۆر و ڕفاندنی ئەنارکییەکان و دانانی ئابڵوقەی ڕانەگەیێنراوی لەسەر هەرەوەزییەکانی کەتەلۆنیا و بەشەکانی تری ئیسپانیای ئازاد، دا؟

بە کورتی، ئەوەی نووسەر لەمەڕ ئەنارکیزم لەو نووسینەیدا دەیداتە بەر ڕەخنە، نەك تەنیا ئەنارکیزم نییە، بەڵکو باڵێکی ئۆرتۆدۆکسی مارکسیزمە و بە ڕای من هیچ پێویستی بە تێوەگڵانی ئەنارکیستەکان نەبوو و نووسەر دەیتوانی لەبەر ڕۆشنایی بەراوردی نووسینەکانی کارل مارکس و ئەنجلس لەتەك نووسینەکانی ئەو گروپەدا، بۆچوونەکانی بە لایەنگری لەم و دژایەتی ئەو بسەلمێنێت، نەك هەرچی خڵتەی تێڕوانینی دەسەڵاتخوازانەی هزری مارکس و ئەنگلس هەیە، بیکات بەسەر ئەناکییەکاندا و هێندەی تر ناڕۆشنی لای خوێنەری بێسەرچاوەی کوردزمان دروست بکات.

ڕەخنەی ئەنارکیستەکان لە کۆمونیزمی مارکس و پاشڕەوانی هەر لە هاوسەردەمانی خودی (مارکس و ئەنگلس)ەوە تا ئەمڕۆ زۆر ڕوون و بێپەردەیە و جیاوازییەکان ئاشکران، کە دەکرێت لەم خاڵە سەرەکییانەدا کورت بکرێنەوە: ڕۆڵی تاك[11] ، ڕۆڵی جەماوەر[12]، ڕێکخراوبوون و خەباتی جەماوەری [13]، سەندیکا کرێکارییەکان[14]، چۆنیەتی بەڕێوەبەرایەتی لە کۆمەڵگەی داهاتوودا[15]، سۆڤییەتەکان و کۆمونەکان[16]، هەرەوەزییەکان[17]، بەرنامەڕێزی و ناوەندێتی[18]، فیدرالیزم و مافی چارەنووس[19]، شەڕی داگیرگەر[20]، سۆشیالیزم[21]، نێونەتەوەیی[22]، لەیەك قسەدا ئەنارکیستەکان لەسەر بنەمایەیەك، کە سەروەری مرۆڤ بەسەر مرۆڤدا بە هەموو شێوەیەك ڕەتدەکەنەوە و دژی هەر بەرتەریدانێکی ڕامیارتی و ئابووریی و کۆمەڵایەتین بە دەستەبژێر و کەسەکان، هەر بۆیە وەك درێژەی لۆجیکی ئەو تێڕوانینە بەوە دەگەن، کە هەموو پێکهاتەیەکی قوچکەیی لەوانە سەندیکا زەردەکان و پارت و دەوڵەت و ناوەندێتی ڕەت بکەنەوە و بەو جۆرە ڕێگەچارەیان بۆ هەموو پرسەکان دژی هەر ڕێگەیەچارەیەك دەوەستێتەوە، کە ویست (ارادە) لە مرۆڤەکان بسێنێتەوە و لە بەرامبەردا بە نوێنەران و میانجیگەرانی باڵادەستی بسپێرێت، چونکە ئەنارکیزم ئازادیخوازییە و سەروەری هی هەر کەس بێت، ڕەتیدەکاتەوە و بانگەواز بۆ کۆمەڵگەی ئازاد و یەکسان و دادپەروەر لەسەر خواست و ئامادەیی تاکەکان و کۆمەڵەکان دەکات، بەم پێیە گۆڕانی هەر سیستەم و کۆمەڵگەیەكیش، بە گۆڕان لە پەیوەندییە ئابووریی و کۆمەلایەتییەکانی تاك لە کۆمەڵگەدا، بە واتای شۆڕشی کۆمەلایەتی، گرێدەداتەوە. بە واتایەکی تر شۆڕش پرۆسێسێکی کۆمەڵایەتییە و تەنیا لە خوارەوەرا لە دەروونی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان و پەیوەندییەکانی بەرهەمهێناندا توانای ڕوودان و سەرکەوتنی هەیە.

دوا وتە، ئەگەر نووسەر خوازیارە لەمەڕ ئەنارکیزم ڕەخنە بگرێت و بنووسێت، باشترە بەڵگەکانی لە سەرچاوەی یەکەمەوە وەرگیرابن و بۆ سەرنجدانی ئەنارکۆ-کۆمونیزم، باشترە سەرنجی ئایدیاکانی کرۆپۆتکین بدات. هەروەها من بۆ خۆم هەر ڕەخنەیەك کە بە نموونە و بەڵگەی وەرگیراو لە سەرچاوە ئەنارکییەوەکان پشتئەستوور بێت، لام جێگەی دەستخۆشییە و تەنانەت ئەگەر ڕەخنەکە نەیتوانیبێتش ڕاستی و دروستی بپێکێت، دیسانەوە هەر جێی دڵخۆشییە، چونکە بە دڵنیاییەوە مشتومڕی بەسوود لە نێوان ئەنارکیستەکان و مارکسیستەکاندا دروستدەکات، کە دواجار بۆ بزاڤی سۆشیالیستی دەتوانێت بەشێك بێت لە سەرچاوەی ڕۆشنگەریی چینایەتی.

هەر بەو مەبەستە لێرەدا بە پرسیارێك، کە بۆ کۆکردنەوەی هەموو سۆسیالیستەکان لە دەوری مێزی مشتومڕی بە سوود و نۆژەنکردنەوە و لێکۆڵینەوەی بابەتە تیئۆری و ئەزموونە کردەییەکان [لەپێناو خۆلادان لە دووبارەکردنەوەی هەڵەکانی ڕابوردوو لە ڕووداوەکانی داهاتوودا] سوودی هەیە، کۆتایی بە وەلامەکەم دەهێنم : ئایا ئەگەر لە ئەزموونی شۆڕشی ئۆکتۆبەردا لە بری سەرکەوت و بەرگرتن بە ئاراستە سۆشیالیستەکانی تری دەرەوەی پارتی بۆلشەڤیك، بوار بە هەموو ئەڵتەرناتیڤە سۆشیالستییەکان بدرایە، لەوە باشتر نەدەبوو کە پاش (٧٠) سەرەنجام هەوڵەکان وەك پەشمەك لەبەردەم تینی نیئۆلیبرالیزمدا بتوێنەوە؛ ئایار لەبری خۆسەپاندنی یەك مۆدێلی بۆلشەڤیکەکان، باشتر نەبوو لەو شوێنانەی کە ئاراستە و ئەڵتەرناتیڤی تر پێشنیار و ئامادەن، ئەزموون بکرێن و دواجار سەرەنجامەکان لەیەك بدرێن و کامە پۆزەتیڤ بووایە، زیاتر پەرەی پێبدرایە و کامە نیگەتیڤ وەلابنرایە؛ ئایا بواردان بە مەلەوانانی کرۆنشات، جوتیارانی ئۆکرانیا، کرێکارانی پترۆگراد، کە خوازیاری ئازادی ڕۆژنامەگەری، ئازادکردنی زیندانیان، سەندنەوەی دەسەڵات لە پارت و دێمۆکراسی ڕاستەخۆ و بەڕێوەبەرایەتی سۆڤیەتی و هەرەوەزییانە بوون، زیانی لەوە زیاتر دەبوو، کە لە ماوەی (٧٠) ساڵدا لە بری بنیاتنانی کۆمەڵگەی سۆشیالیستی، خزمەت بە بە ‌هێزکردن و خوازراوترکردنی سەرمایەداری و دێمۆکراتییە نوێنەرایەییەکەی کرا؛ ئایا بە بواردان بە ئاراستە و ئەزموونکردنی ئەڵتەرناتیڤەکانیان، چانسی پاراستنی ئەو شٶڕسە لە شکستی زیاتر نەدەبوو؟

پەراوێز و سەرچاوەکان:

* ڕێکەوتی تەواوبوونی ئەم نووسینە بۆ زیاتر لە شەش مانگ لەمەوبەر دەگەڕێتەوە، بەڵام لەبەرنەبوونی کات بۆ پاکنووسکردنی، بۆیە بڵاوکردنەوەی دواکەوت، هیوادارم کارایی خۆی لەدەست نەدابێت.

** گروپی کۆمونیستی ئینتەرناسیونالیست (ICC)، گروپێکی ئۆرتۆدۆکسی مارکسیسته‌ و له‌ پارتایه‌تیدا واوه‌تر له‌ لێنیسته‌کان باوه‌ڕییان به‌ ڕابه‌ڕایه‌تی و پۆڵایینبوونی پارت هه‌یه‌. ئەو گروپە باوەڕی بە خەباتی جەماوەری نییە و هەموو ڕێکخراوبوونێکی جەماوەری ڕەتدەکەنەوە و تەنیا بانگەواز بۆ یەك رێکخراو دەکەن، ئەویش پارتە جیهانییەکەی خۆیانە و بەس.

*** من بە مەبەستەوە واژەی (شورا) ڕەتدەکەمەوە، چونکە یەکەم لە کوردیدا واژەی (شورە) پەرژینمان هەیە و بۆ ئەوەی تێکەڵ نەبێت، دووەم دەمەوێت لە (شورا)ی ئیسلامی جیای بکەمەوە، چونکە شورای ئیسلامی پێهاتەیەکی قوچکەییە و (سۆڤیەت) و (کۆمونە) و (ئەنجومەن) ناقوچکەیین و لەسەر بنەمای کۆبوونەوەی گشتی پێکدین و بەو میکانیزمە ڕێگری لە ئۆتۆریتە و دەستبەسەرداگرتن و قۆرخکردن لە سەرەوەرا دەگرن، بەڵام شورای ئیسلامی بۆ سەپاندنی دەسەڵاتی پارتی خوا (حزب‌اللە) و شەریعەتەکەی لەسەر زەوی هاتووەتە بوون و پێش ئیسلامیش وەها شورایەك لە هەڵبژاردەی پیاوانی ناودار و دەولەمەند بۆ کاروبار بەکار براوە و خەڵکی هەژار و بێدەسەڵات مافی گەیشتنی بە بڕیاردان لە شورادا نەبووە و لە هەموو سەردەمەکاندا ڕێکخستنێکی قوچکەیی بووە و ئەوەی کە کۆمونیستەکانی ئێران و عیراق هیچ هەستیارییەکیان بەو ناوە نییە، بۆ قوچکەخوازی و دەسەلاتخوازییان دەگەرێتەوە، بەڵام ئەوەی لە کۆمونەی پاریس و لە شۆڕشی١٩١٧ و دواتردا پێكدێن، کۆمونە و سۆڤیەتەکان بوون، کە [ (Soviet (council]، هەمان واتای کۆمونە دەگەیێنێت و ئەگەر بە واتای وشە لێکی بدەینەوە لە ئێستادا هیچ ناگەیێنێت و دەبێتە شارەوانی، بەڵام لەبەر ئەوەی پێشینەیەکی ڕامیاریی هەیە و چەمکێکی بەرێوەبردن وەك ئەڵتەرناتیڤ دەخاتەڕوو، لە ئێستادا دەکرێت ئەنجومەن لەسەر بنەمای کۆبوونەوەی گشتی و بڕیاردانی گشتی، بگەییێنێت. بۆیە بەڕای من یا (ئەنجومەن)ی کوردی یا (سۆڤیێت)ی ڕوسی یا ( کۆمونە)ی فەرەنسی دروستترە بەکار ببرێت.

**** چەند جارێك نامیلکە وەرگێڕدراوەکانی (خەباتی ڕاستەخۆ) ، (مارکسیزم و ئەنارکیزم) ، (گفتوگۆی خەیاڵکردی مارکس و باکونین) ، (بەرەو ئەنارکیزم)م بۆ پەرتووکخانەی ئەلەکترۆنی کوردی (http://www.pertwk.com/ktebxane/) ڕەوانەکردن، بەڵام بەداخەوە نە وەڵامیان دامەوە و نە نامیلکەکانیشیان بڵاوکردنەوە. ئەمە لە کاتێکدا کە لەوەتەی ئەو پەرتووکخانەیە سەریهەڵداوە، یەکێك بووم لەو کەسانەی کە بە هەموو جۆرێك هەوڵم داوە بە خەڵکی بناسێنم، ئەوەش لەبەر ئەوەی کە پێموابووە پڕۆژەیەکی کراوە و خۆرایی و گشتی و چاکە و بەربەستەکانی خوێندنەوە (دەسترانەگەیشتن و نەبوونی توانانی کڕین و کەمی سەرچاوە و زۆرێکی تر)ی شکاندوون و جێگەی دڵخۆشییە. بەڵام کاتێك کە ڕێگری لە بڵاوکردنەوەی هەندێك بڵاوکراوە بگرێت، دەچێتە ژێڕ پرسیار و ئیتر ڕاستگۆیی خۆی لەدەست دەدات و پێویستە نێوی (پەرتووکخانەی کوردی) لەسەر خۆی لابدات و بیگۆڕێت بە (پەرتووکخانەی (هەندێك پەرتووکی کوردی)، چونکە پێویستە پەرتووکخانەی کوردی هەموو چاپکرا و بڵاوکراوەیەکی کوردی بگرێتە خۆی و سانسوور لەسەر هیچ هزر و ئاراستەیەکی بیرکردنەوە و ڕۆشنبیری دانەنێت.

[1] Rudolph Rocker, Anarchism and Anarcho-Syndicalism, History of Anarchist Philosophy from Lao-Tse to Kropotkin

[2] Anarchism: From Anarchy to Anarchism (300CE to 1939) v. 1 & 2 : A Documentary History of Libertarian Ideas

[3] دەقی نامەکە بەرێز (قەرەنی قادری) وەریگیڕاوەتە سەر کوردی و لە (کوردستان پرێس) وەرگیراوە.

دەقە عەرەبییەکەی http://www.anarkismo.net/article/12187

http://www.marxists.org/reference/subject/economics/proudhon/letters/46_05_17.htm

[4] التحرریة / البحث عن مجتمع المستقبل / قواعد التبادل ، دانییل گرین, ترجمة: جورج سعد، حداثة CNT- AIT ، ص٩

[5] http://anarkistan.issuu.com/sakurdistan/docs/marksizm_u_anarkizm

[6] التحرریة/ الافکار المحوریة للتحرریة/ المسائل اللغویة المتعلقة بکلیمة تحرریة، دانییل گرین، ترجمة: جورج سعد، حداثة CNT- AIT ، ص٨

[7] التحرریة/ الافکار المحوریة للتحرریة/ کرە الدولة (٢)، دانییل گرین، ترجمة: جورج سعد، حداثة CNT-AIT ، ص٥

[8] التحرریة / البحث عن مجتمع المستقبل / کلمة تشکل کلمة خصام “الدولة” ، دانییل گرین, ترجمة: جورج سعد، حداثة CNT- AIT ، ص٢١

[9] التحرریة / البحث عن مجتمع المستقبل / النقابیة العمالیة ، دانییل گرین, ترجمة: جورج سعد، حداثة CNT- AIT ، ص١٧

[10] التحرریة/ الافکار المحوریة للتحرریة/ الهجوم علی الدیمقراطیة البورجوزیة، دانییل گرین، ترجمة: جورج سعد، حداثة CNT- AIT ، ص٨

[11] التحرریة/ الافکار المحوریة للتحرریة/ مصادر الطاقة: الفرد، دانییل گرین، ترجمة: جورج سعد، حداثة CNT- AIT ، ص١٩

[12] التحرریة/ الافکار المحوریة للتحرریة/ مصادر الطاقة: الجماهیر، دانییل گرین، ترجمة: جورج سعد، حداثة CNT- AIT، ص٢٧

[13] التحرریة / البحث عن مجتمع المستقبل / ضرورة التنظیم ، دانییل گرین, ترجمة: جورج سعد، حداثة CNT- AIT ، ص٢

[14] التحرریة / البحث عن مجتمع المستقبل / النقابیة العمالیة ، دانییل گرین, ترجمة: جورج سعد، حداثة CNT- AIT ، ص١٧

[15] التحرریة / البحث عن مجتمع المستقبل / الادارة الذاتیة ، دانییل گرین, ترجمة: جورج سعد، حداثة CNT- AIT ، ص٣

[16] التحرریة / البحث عن مجتمع المستقبل / البلدات ، دانییل گرین, ترجمة: جورج سعد، حداثة CNT- AIT ، ص١٨

[17] التحرریة / البحث عن مجتمع المستقبل / تشریك کامل (١) ، دانییل گرین, ترجمة: جورج سعد، حداثة CNT- AIT ، ص١٦

[18] التحرریة / البحث عن مجتمع المستقبل / وحدة وتخطیط ، دانییل گرین, ترجمة: جورج سعد، حداثة CNT- AIT ، ص١٥

[19] التحرریة / البحث عن مجتمع المستقبل / الفدرالیة ، دانییل گرین, ترجمة: جورج سعد، حداثة CNT- AIT ، ص٢٤

[20] التحرریة / البحث عن مجتمع المستقبل / ازالة الاستعمار ، دانییل گرین, ترجمة: جورج سعد، حداثة CNT- AIT ، ص٢٨

[21] التحرریة/ الافکار المحوریة للتحرریة/ نقد الاشتراکیة “التسلطیة”، دانییل گرین، ترجمة: جورج سعد، حداثة CNT- AIT، ص١٢

[22] التحرریة / البحث عن مجتمع المستقبل / الاممیة ، دانییل گرین, ترجمة: جورج سعد، حداثة CNT- AIT ، ص٢٧

بۆ خوێندنەوەی دەقی نووسینی ڕەخنەلێگیراو، کلیك لەسەر ئەم بەستەرەی خوارەوە بکەن:

ئەنارکیزم، نووسینی فوئاد قەرەداغی http://varseen.kurdblogger.com/29027/

/

Enarkîzm, Pertûkxaney Kurdî û Serçawey Rexnegranî/4

hejên

beşî çwarem:

“anarkîstekan be raşkawî raydegeyenin ke amancyan : ne têkişkandnî berhemhênanî sermayedarî , ne binyatnanî dewlletî hizb , ne hkumetî krêkarî , ne hkumetî şûrayî û ne pyadekirdnî desellatî syasî prrolîtaryaye . ewan le yek qseda ewe derdexen ke amancyan : ne gorrînî dewlletî dîktatorîye be dewlletî dîmukrasî û ne gorrînî dewlletî borijwazîye be dewlletî prrolîtarî , bellku amancyan lenawbirdnî dewllete be hemû çeşnekanîyewe , be dewlletî prrolîtaryaşewe , çunke prrolîtarya pêwîstî be serwerêtî le komellda nîye .“

lêreda nûser bêwîjdanîyekî gewre beramber enarkîyekan dekat û carêkî tir têkistekanî rêkixrawêkî daxrawî marksîstî hawsengerî xoy dekate hî enarkîyekan! beşbehallî xom eger nek hemû enarkîyekan, tenanet yek enarkî le serapay mêjûy hizrîy enarkîda hebû ke be raşkawî û narraşkawî witbêtî, nûsîbêtî, bîrîşî lêkirdbêtewe û nyazîşî hebûbêt ke amancî têkneşkandnî berhemhênanî sermayedarî bêt, ewa lem satewe min nefret le enarkîzm dekem, hewek çon le bolşevîzmî dekem, ke serwerî çînayetîyan parast! dîsanewe dawa le nûser dekem, le kwêda detwanêt taqe yek riste le serapay edebyatî enarkîda peyda bkat, ke pallpiştî ew boçûney bkat?

bellam be raşkawî delêyn, dewllet deskelay her çîn û partêk bêt, watay bûnî pêdawîstî serkut û ragirtnî serwerî degeyênêt. lay enarkîyekan serkutger, serkutgere çi krêkar bêt ya borijwa! çi nasîwnalîst bêt ya komunîst! eger kotayî ew şorrşey ke marksîstekan pagendey bo deken, be soşyalîzm dêt, îtir deyanewêt dewllet beser kêda bken û kê lejêr serenêzey dîktatorîyekeyanda ragrin; krêkaran ya borcwakan? [8] eger bo jêrdesteragirtnî borcwakane, ewa xoyan bedro dexenewe û le soşyalîzimda borcwa wek kesêkî mşexor û daray xawendarêtî kêllge û kargekan ya sîstemêk debêt le arada nemabêt. eger dellên demênêt, ewa qsekirdin le soşyalîzm le weha komellgeyekda, deçête xaney efsanebafîyewe. eger em dû egerş nebin, ewa egerî sêyem qutdebêtewe, ewîş serwerî û dîktatorî komunîstekane beser komellge begiştî û çîne berhemhênerekan (krêkaran û cutyaran) betaybetî, ke jyan û berdewamî leser şanyan dewestêt, ewey ke bekirdewe le mawey 70 sallî deselatî takpartî û dîktatorîyaney bolşevîkekanda, leser mjînî şîley jyan û wirduxaşkirdnî êskepeykerî krêkaran û cutyaran, qelay abûrîy nasîwnalîstîy û telarî xewne nezoke wirdeborcwazîyekanyan hellçnî. xo eger emeşyan nebêt, ewa dwa eger têkellkirdnî abûrî bernamerrîjî nawendîy letek be fredengî ramyarîy (pluralîzmî ramyarîy) û sîstemî parlemanî demênêtewe.

min le derkî wa le soşyalîzm tûşî şok nabim, çunke zorêk le çepekanî kurdistan ke degeyiştne wllatî suyd, palyan lêdedayewe û deyanut xo eme lew soşyalîzme zyatir û baştre, ke ême deyixwazîn! درێژە بخوێنەوە

ئەنارکیزم، پەرتووکخانەی کوردی و سەرچاوەی ڕەخنەگرانی /٤

“ئانارکیسته‌کان به‌ راشکاوی رایده‌گه‌یه‌نن که‌ ئامانجیان : نه‌ تێکشکاندنی به‌رهه‌مهێنانی سه‌رمایه‌داری ، نه‌‌ بنیاتنانی ده‌وڵه‌تی حزب ، نه‌ حکومه‌تی کرێکاری ، نه‌ حکومه‌تی شوورایی و نه‌ پیاده‌کردنی ده‌سه‌ڵاتی سیاسی پڕۆلیتاریایه‌ . ئه‌وان له‌ یه‌ک قسه‌دا ئه‌وه‌ ده‌رده‌خه‌ن که‌ ئامانجیان : نه‌ گۆڕینی ده‌وڵه‌تی دیکتاتۆرییه‌ به‌ ده‌وڵه‌تی دیموکراسی و نه‌ گۆڕینی ده‌وڵه‌تی بۆرژوازییه‌ به‌ ده‌وڵه‌تی پڕۆلیتاری ، به‌ڵکو ئامانجیان له‌ناوبردنی ده‌وڵه‌ته‌ به‌ هه‌موو چه‌شنه‌کانییه‌وه‌ ، به‌ ده‌وڵه‌تی پڕۆلیتاریاشه‌وه‌ ، چونکه‌ پڕۆلیتاریا پێویستی به‌ سه‌روه‌رێتی له‌ کۆمه‌ڵدا نییه‌ .“

لێرەدا نووسەر بێویژدانییەکی گەورە بەرامبەر ئەنارکییەکان دەکات و جارێکی تر تێکستەکانی ڕێکخراوێکی داخراوی مارکسیستی هاوسەنگەری خۆی دەکاتە هی ئەنارکییەکان! بەشبەحاڵی خۆم ئەگەر نەك هەموو ئەنارکییەکان، تەنانەت یەك ئەنارکی لە سەراپای مێژووی هزریی ئەنارکیدا هەبوو کە بە ڕاشكاوی و ناڕاشکاوی وتبێتی، نووسیبێتی، بیریشی لێکردبێتەوە و نیازیشی هەبووبێت کە ئامانجی تێكنەشکاندنی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری بێت، ئەوا لەم ساتەوە من نەفرەت لە ئەنارکیزم دەکەم، هەوەك چۆن لە بۆلشەڤیزمی دەکەم، کە سەروەری چینایەتییان پاراست! دیسانەوە داوا لە نووسەر دەکەم، لە کوێدا دەتوانێت تاقە یەك ڕستە لە سەراپای ئەدەبیاتی ئەنارکیدا پەیدا بکات، کە پاڵپشتی ئەو بۆچوونەی بکات؟

بەڵام بە ڕاشکاوی دەلێین، دەوڵەت دەسکەلای هەر چین و پارتێك بێت، واتای بوونی پێداویستی سەرکوت و راگرتنی سەروەری دەگەیێنێت. لای ئەنارکییەکان سەرکوتگەر، سەرکوتگەرە چ کرێکار بێت یا بۆرژوا! چ ناسیونالیست بێت یا کۆمونیست! ئەگەر کۆتایی ئەو شۆڕشەی کە مارکسیستەکان پاگەندەی بۆ دەکەن، بە سۆشیالیزم دێت، ئیتر دەیانەوێت دەوڵەت بەسەر کێدا بکەن و کێ لەژێر سەرەنێزەی دیکتاتۆرییەکەیاندا ڕاگرن؛ کرێکاران یا بۆرجواکان؟ [8] ئەگەر بۆ ژێردەستەراگرتنی بۆرجواکانە، ئەوا خۆیان بەدرۆ دەخەنەوە و لە سۆشیالیزمدا بۆرجوا وەك کەسێکی مشەخۆر و دارای خاوەندارێتی کێڵگە و کارگەکان یا سیستەمێك دەبێت لە ئارادا نەمابێت. ئەگەر دەڵێن دەمێنێت، ئەوا قسەکردن لە سۆشیالیزم لە وەها کۆمەڵگەیەکدا، دەچێتە خانەی ئەفسانەبافییەوە. ئەگەر ئەم دوو ئەگەرش نەبن، ئەوا ئەگەری سێیەم قوتدەبێتەوە، ئەویش سەروەری و دیکتاتۆری کۆمونیستەکانە بەسەر کۆمەڵگە بەگشتی و چینە بەرهەمهێنەرەکان (کرێکاران و جوتیاران) بەتایبەتی، کە ژیان و بەردەوامی لەسەر شانیان دەوەستێت، ئەوەی کە بەکردەوە لە ماوەی ٧٠ ساڵی دەسەلاتی تاکپارتی و دیکتاتۆرییانەی بۆلشەڤیکەکاندا، لەسەر مژینی شیلەی ژیان و وردوخاشکردنی ئێسکەپەیکەری کرێکاران و جوتیاران، قەلای ئابووریی ناسیونالیستیی و تەلاری خەونە نەزۆکە وردەبۆرجوازییەکانیان هەڵچنی. خۆ ئەگەر ئەمەشیان نەبێت، ئەوا دوا ئەگەر تێکەڵکردنی ئابووری بەرنامەڕیژی ناوەندیی لەتەك بە فرەدەنگی ڕامیاریی (پلورالیزمی ڕامیاریی) و سیستەمی پارلەمانی دەمێنێتەوە.

من لە دەرکی وا لە سۆشیالیزم تووشی شۆك نابم، چونکە زۆرێك لە چەپەکانی کوردستان کە دەگەیشتنە وڵاتی سوید، پالیان لێدەدایەوە و دەیانوت خۆ ئەمە لەو سۆشیالیزمە زیاتر و باشترە، کە ئێمە دەیخوازین! درێژە بخوێنەوە

Enarkîzm, Pertûkxaney Kurdî û Serçawey Rexnegranî /٣

beşî sêyem:

enarko-sendîkalîzm, eger wşe be wşe bîkeyne kurdî, ewa be watay sendîkalîzmî djeserwerî dêt, eger wirdîşî bkeynewe, ewa wate rêkixrawbûnî krêkaran û beşe çewsawekanî komellge leser bnemay serbexoyî le sîstemî rêkixrawey quçkeyî serewixwarî sendîka û rêkixrawe paşkokanî parte ramyarîyekan û desellat. wate bergirtin be orustokrasî krêkarî û berperçdanewey hewllekanî desellat û desellatixwazan ke benawî berjewendî giştî û çînî krêkarewe encamyan deden, wate serbexoyî çewsawan le hejmûnî abûrîy û ramyarîy û mîdyayî serweran, wate hewllêk bo gêranewey wîst (îrade) bo mrovî çewsawe bo birryardan leser çarenûsî xoy û welananî rollî myancîgerane (wasîtegerayane)î destebjêr û ramkaranî nêwparleman, eweş be ellternatîvî bexohatnemeydan û bexobiryardan û bexoberrêwebirdin. emeş leser bnemay pirsyarêkî zor sade serî helldawe “min bo detwanim berhem bhênim, min bo detwanim nokerî serweran bkem, min bo detwanim serkutgerîn desellatî dunya brruxênim, bellam katêk ke dête ser birryardan û berrêwebirdin, bo debêt be kesanî trî hîç lebarda nebûy bispêrm û byankeme serwerî xom? em pirsyare sadeye, em wellame sade be dway xoyda dehênêt “min herwa ke detwanim berhem bhênim, awaş detwanim dabeşî bkem, herwa ke detwanim brruxînim, awaş detwanim çyêy bkemewe û berrêweberî xom bim. bellam be şêwazêk, ke çîtir rollî destebjêr û nwêneran û ramkaran pêwîst nabêt û takî azadendêş pêwîstî be şwaney ramkar nabêt, ta der û mallî pêbkat!

aya, bêcge le rwangey djeserwerî, em têrrwanîne hîç ajawe û xeyallîbûnî têdaye? pirsyar eweye, boçî nûser hanay bo destewaje û pênasey amadekrawî kesanî naendêşmend birduwe?

درێژە بخوێنەوە

ئەنارکیزم، پەرتووکخانەی کوردی و سەرچاوەی ڕەخنەگرانی /٣

بەشی سێیەم:

ئه‌نارکۆ-سه‌ندیکالیزم، ئه‌گه‌ر وشه‌ به‌ وشه‌ بیکه‌ینه‌ کوردی، ئه‌وا به‌ واتای سه‌ندیکالیزمی دژه‌سه‌روه‌ری دێت، ئه‌گه‌ر وردیشی بکه‌ینه‌وه‌، ئه‌وا واته‌ ڕێکخراوبوونی کرێکاران و به‌شه‌ چه‌وساوه‌کانی کۆمه‌ڵگه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای سه‌ربه‌خۆیی له‌ سیسته‌می ڕێکخراوه‌ی قوچکه‌یی سه‌ره‌وخواری سه‌ندیکا و ڕێکخراوه‌ پاشکۆکانی پارته‌ رامیارییه‌کان و ده‌سه‌ڵات. واته‌ به‌رگرتن به‌ ئۆروستۆکراسی کرێکاری و به‌رپه‌رچدانه‌وه‌ی هه‌وڵه‌کانی ده‌سه‌ڵات و ده‌سه‌ڵاتخوازان که‌ به‌ناوی به‌رژه‌وه‌ندی گشتی و چینی کرێکاره‌وه‌ ئه‌نجامیان ده‌ده‌ن، واته‌ سه‌ربه‌خۆیی چه‌وساوان له‌ هه‌ژموونی ئابووریی و ڕامیاریی و میدیایی سه‌روه‌ران، واته‌ هه‌وڵێك بۆ گێرانه‌وه‌ی ویست (ئیراده‌) بۆ مرۆڤی چه‌وساوه‌ بۆ بڕیاردان له‌سه‌ر چاره‌نووسی خۆی و وه‌لانانی ڕۆڵی میانجیگه‌رانه‌ (واسیته‌گه‌رایانه‌)ی ده‌سته‌بژێر و ڕامکارانی نێوپارله‌مان، ئەوەش بە ئەڵتەرناتیڤی به‌خۆهاتنه‌مه‌یدان و به‌خۆبریاردان و به‌خۆبه‌ڕێوه‌بردن. ئه‌مه‌ش له‌سه‌ر بنه‌مای پرسیارێکی زۆر ساده‌ سه‌ری هه‌ڵداوه‌ “من بۆ ده‌توانم به‌رهه‌م بهێنم، من بۆ ده‌توانم نۆکه‌ری سه‌روه‌ران بکه‌م، من بۆ ده‌توانم سه‌رکوتگه‌رین ده‌سه‌ڵاتی دونیا بڕوخێنم، به‌ڵام کاتێك که‌ دێته‌ سه‌ر بڕیاردان و به‌ڕێوه‌بردن، بۆ ده‌بێت به‌ که‌سانی تری هیچ له‌باردا نه‌بووی بسپێرم و بیانکه‌مه‌ سه‌روه‌ری خۆم؟ ئه‌م پرسیاره‌ ساده‌یه‌، ئه‌م وه‌ڵامه‌ ساده‌ به‌ دوای خۆیدا ده‌هێنێت “من هه‌روا که‌ ده‌توانم به‌رهه‌م بهێنم، ئاواش ده‌توانم دابەشی بکه‌م، هه‌روا که‌ ده‌توانم بڕوخینم، ئاواش ده‌توانم چیێی بکه‌مه‌وه‌ و به‌ڕێوه‌به‌ری خۆم بم. به‌ڵام به‌ شێوازێك، که‌ چیتر ڕۆڵی ده‌سته‌بژێر و نوێنەران و ڕامکاران پێویست نابێت و تاکی ئازادئه‌ندێش پێویستی به‌ شوانه‌ی ڕامکار نابێت، تا ده‌ر و ماڵی پێبکات!

ئایا، بێجگه‌ له‌ ڕوانگه‌ی دژەسه‌روه‌ری، ئه‌م تێڕوانینه‌ هیچ ئاژاوه‌ و خه‌یاڵیبوونی تێدایه‌؟ پرسیار ئەوەیە، بۆچی نووسه‌ر هانای بۆ ده‌سته‌واژه‌ و پێناسه‌ی ئاماده‌کراوی که‌سانی نائه‌ندێشمەند بردووه‌؟ درێژە بخوێنەوە

ئەنارکیزم، پەرتووکخانەی کوردی و سەرچاوەی ڕەخنەگرانی /٢

بەشی دووەم:

ئانارکیزم له‌ سه‌ره‌تاکه‌یدا دژی خاوه‌نداریی تایبه‌تی نه‌بوو ، ته‌نها ره‌خنه‌ی له‌ شێوه‌ی دابه‌شکردنی سامان هه‌بوو ، یه‌کسانی و عه‌داله‌تی کۆمه‌ڵایه‌تی له‌ خاوه‌نداریی تاکه‌که‌سدا ده‌بینی . به‌رنامه‌ی ئابووری ئه‌م ئانارکیزمه‌ ، دامه‌زراندنی بانکێکی نیشتمانی بوو که‌ قازانجی سه‌رمایه‌ی تێدا نه‌بێت

نووسه‌ر هیچ به‌ڵگه‌یه‌ك بۆ ئه‌م بۆچوونانه‌ی ناخاته‌ ڕوو و ته‌نیا بۆچوونه‌ بێبنه‌ماکانی لێنین و پاشڕه‌وانی وی، دووباره‌ ده‌کاته‌وه‌. ئه‌نارکیزم هه‌ر له‌ سه‌رتای سه‌رهه‌ڵدانییه‌وه‌ وه‌ك هزرێك، دژایه‌تی سه‌روه‌ری چینایه‌تی و بانگه‌وزای بۆ کۆمه‌ڵگه‌ی بێچین و چه‌وسانه‌وه‌ کردووه‌، مه‌رجیشی بۆ سه‌رهه‌ڵدانی وه‌ها کۆمه‌ڵگه‌یه‌ك خه‌باتی به‌رده‌وام و ئاماده‌یی یه‌کگرتنی ئازادانه‌ی کۆمونه‌ و هه‌ره‌وه‌زییه‌کانی کرێکاران و جوتیاران و به‌شه‌کانی تری کۆمه‌ڵگه‌ بووه‌، له‌سه‌ر بنه‌مای فیدراسیۆن و کۆنفیدراسیۆنه‌ ڕێکخراوه‌کان له‌ خواره‌وه‌ڕا. ئه‌وه‌ی که‌ نووسه‌ر به‌ بانکی نیشتمانی نێوی ده‌بات “بانکی ئاڵووێره‌”[4] ، که‌ ته‌نیا کاری ڕێکخستنه‌ و هیچ هاوشێوه‌یه‌کیی له‌ته‌ك بانکه‌ باوه‌کانی سیسته‌می سه‌رمایه‌داری دەوڵەتیدا نییە، کە بە “بانکی نیشتمانی” ناسروان. هه‌روه‌ها لای ئه‌نارکیسته‌کان هه‌رشتێك نه‌بێته‌ هۆی به‌هره‌کێسی له‌ کاری که‌سانی تر، ناچێته‌ خانه‌ی خاوه‌نداڕێتی تایبه‌ته‌وه‌ و سه‌رتاشێك، به‌ردروورێك، جوتیارێك، پیشه‌گه‌رێك، که‌ داهاتی ته‌نیا به‌رهه‌می کاری خۆی بێت و که‌سی بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ به‌هره‌کێشی نه‌کردبێت، ڕه‌تناکاته‌وه‌.

دواجار، وه‌ك له‌ ئه‌زموونی شۆڕشی ئیسپانیادا به‌ دیاریکراوی له‌ ناوچه‌ی که‌تالۆنیا، جوتیاران و کرێکاران به‌ خۆخواستی و به‌ ویستی ئازادانه‌ی خۆیان ده‌بوونه‌ به‌شێك له‌ کۆمونه‌ هه‌ره‌وه‌زییه‌کان ڕێك به‌پێچه‌وانه‌ی مۆدێله‌ بۆلشه‌ویکییه‌که‌ی ڕوسیا و چین و کوبا و بلۆکی ئۆروپای خۆرهه‌لاتی، که‌ به‌ زۆری سه‌ره‌نێزه‌ و کاری زۆره‌ملێ و دوورخسته‌نه‌وه‌ی جوتیارانی نارازی بۆ سیبریاو هه‌ر ئه‌و ئازادییه‌ش بوو، که‌ گیانی شۆڕشگێڕانه‌ی لای ئه‌ندامانی هه‌ره‌وه‌زییه‌کانی ئۆکرانیا و ئیسپانیا دروستکرد، که‌ تا دوا گوله‌ و دوا دلۆپی خوێن دژی دوژمنی چتینایه‌تییان بجه‌نگن و گیانیان له‌پێناو کۆمه‌ڵگه‌ ئازاده‌کانیاندا به‌خت بکه‌ن، به‌پێچه‌وانه‌شه‌وه‌ هه‌ر زۆری سه‌ره‌نێزه‌ی سوپای سوور بوو، که‌ وای له‌ دانیشتوانی ڕوسیه‌ و وڵاته‌کانی تری ده‌سته‌خوشکی کرد، کە خوازیاری گه‌ڕانه‌وه‌ی دڕنده‌ترین سیسته‌می بازار ئازاد بن، سیسته‌مێك، که‌ 70 ساڵ پێشتر به‌ هه‌زاران قوربانیان بۆ له‌ناوبردنی دا.

له‌ڕووی سیاسییه‌وه‌ ئانارکیزمی پرۆدۆنی دژی کاری شۆڕشگێڕانه‌و سه‌ربه‌خۆی چینی کرێکار بوو . نه‌ خه‌باتی شۆڕشگێڕانه‌ی چه‌کدارو نه‌ مانگرتنی کرێکارانی نه‌ده‌سه‌لماند ، به‌ڵکو له‌گه‌ڵ سازش و ته‌بایی چینایه‌تی نێوان کرێکاران و سه‌رمایه‌داراندا بوو .

ئه‌گه‌ر نووسه‌ر نموونه‌ی دابا و که‌مێك ڕوونتر له‌مه‌ڕ سه‌ربه‌خۆیی چینی کرێکار و شۆڕشگێڕیی دوابا کار ئاسانتر دەبوو. پرۆدۆن به‌ هه‌موو شێوه‌یه‌ك دژی توندوتیژی بوو، مانگرتنیشی ڕه‌ت نەده‌کرده‌وه‌، دژی سازشی چینایه‌تیش بوو. ئه‌و پێیوابوو خه‌بات له‌ ڕەوتێکی درێژخایه‌ندا باشتره‌ له‌ توندووتیژییه‌ك که‌ توندووتیژی به‌رامبه‌ر ده‌مه‌زه‌رد ده‌کاته‌وه‌. سه‌رده‌مێکیش که‌ ئه‌وه‌ی تێدا ده‌ژیا، زۆر له‌ سه‌رده‌م و ده‌وڵه‌ته‌کانی سه‌ده‌ی بیست و یەك جیاوازتر بوو. ئه‌گه‌ر پرۆدۆن له‌ سه‌رده‌می شۆڕشی ڕوسیه‌ یا شۆڕشی ئیسپانیا بژیایه‌ و له‌ بری خه‌باتی چه‌کداری دژی له‌شکرکێشی ده‌ره‌کی، خوازیاری ئاشتی و پێکه‌وه‌ژیان بووایه‌، ئه‌وا ڕه‌خنه‌کانی نووسه‌ر له‌ جێی خۆیاندا بوون. هه‌روه‌ها به‌ڵگه‌ش بۆ ئەوەی کە ئه‌نارکییه‌کان هیچ کات دژی سه‌ربه‌خۆیی نه‌بوون و ناشۆڕشگێڕیش نه‌بوون، نووسه‌ر و خوێنه‌ر ده‌توانن بڕواننه‌ ڕۆڵی ماخنۆڤیسته‌کانی ئۆکرانیا 1917- 1921 که‌ هاوکات دژی داگیرکاری نه‌مسا و ئاڵمانیا و دژی سه‌رکوتگه‌ریی بۆلشه‌ڤیکه‌کان ده‌جه‌نگان و دواجار بۆلشه‌ڤیکه‌کان له‌ته‌ك دوژمن ڕێكکه‌وتن و له‌ دواوه‌را خه‌نجه‌ری ژه‌هراویی خۆیان له‌ له‌شکری ماخنۆڤیسته‌کان دا، که‌ دژی ڕێکه‌وتننامه‌ شوومه‌که‌ی برێستلیتۆڤسک Brest-Litowsk دەوڵەتی بۆلشەڤیکەکان و دەوڵەتی ئاڵمان و نەمسا بوون,

پرۆدۆن خاوه‌ندارێتی تایبه‌تی به‌ دزی داده‌نێت و دژی سه‌روه‌ریی چینایه‌تیشه‌ و پێكهاتنی کۆمه‌ڵگه‌ی ئازاد و یه‌کسان و دادپه‌روه‌ر ته‌نیا له‌سه‌ر بنه‌مای یه‌کگرتنی ئازادانه‌ی هه‌ره‌وه‌زییه‌کان له‌ فیدراسیۆنه‌ ئازاداده‌کاندا ده‌بینێت، ئیتر به‌کام پێوه‌ر و به‌کام سه‌رچاوه‌ خوازیاری ته‌بایی چینایه‌تی کرێکاران و سه‌رمایه‌داران ده‌بێت. پرۆدۆن جارێك وەك نوێنەر لە ئەنجومەنی گەلی خۆهەلدەبژێرێت، وازی لێدەهێنێت و دژی هەڵبژاردن و خۆهەڵبژاردن بانگەواز دەکات. ئیتر نازانم لەسەر چ بنەمایەك ئەو بووەتە دژی کاری شۆڕشگیڕانە و دژی سەربەخۆیی چینی کرێکار؟ بۆ هەموو لایەکمان سوودمەند دەبێت، ئەگەر نووسەر یا هەر کەسێکی تر ئەو ئەرکە بکێشێت و لەو بارەوە لە تێكست و قسە و کارکردەکانی پڕۆدۆن دا نموونەیەك دەستنیشان بکات. ئەوەندەی من بزانم پڕۆدۆن تەنیا یەك کفری کردووە و ئەویش ئەو نامەیە کە بۆ کارل مارکسی دەنووسێت و ئیتر بە هەموو شێوەیەك بەر نەفرەت دەدرێت. بۆ زیاتر ڕوونبوونەوەی باسەکە لەسەر پڕۆدۆن، سه‌رنجی خوێنه‌ر بۆ ئه‌م په‌ره‌گرافه‌ی دواتری نووسه‌ر ڕاده‌کێشم.

گرنگترین خاڵێک که‌ ئانارکیزمی سه‌رده‌م به‌ ئانارکیزمی پرۆدۆنییه‌وه‌ ده‌به‌ستێته‌وه‌ ، ره‌تکردنه‌وه‌ی ده‌وڵه‌ته‌ به‌ هه‌موو شێوه‌کانییه‌وه‌ . پرۆدۆن دژی پێکهێنانی ده‌وڵه‌ت و دیسپلینی ده‌وڵه‌تی بوو . ده‌سه‌ڵاتی چینه‌کانی ره‌فزده‌کردو هه‌موو جۆره‌ ناوه‌ندێتییه‌کی به‌ سه‌رچاوه‌ی چه‌وساندنه‌وه‌ ده‌زانی . ئه‌و داواکاری هێنانه‌کایه‌ی به‌ په‌له‌و ده‌موده‌ستی کۆمه‌ڵگای سۆسیالیستیی بێ ده‌وڵه‌ت بوو .

من ده‌زانم چی نووسه‌ری تووشی ئه‌و ناکۆکییه‌ زاقه‌ کردووه‌، نووسه‌ر له‌ بۆچوونه‌کانیدا له‌ بری لێکۆڵینه‌وه‌ و به‌دواداچوون و هه‌لسه‌نگاندنی خۆی، پشت به‌ بۆچوونی که‌سێکی تر ده‌به‌سێت (جەعفەری ڕەسا)، کە ئەویش لە بری خوێندنەوەی خۆی لە بارەی ئەنارکیزم و هەڵگرانی ئەو هزرە، کەچی پشتی بە بۆچوونەکانی مارکس و لێنین و پاشڕەوانیان بەستووە و هەر ئه‌مه‌شە کە (فوئاد قەرەداغی) تووشی ناکۆکی کردووه‌.

له‌ کاتێکدا که‌ له‌ برگه‌ی یه‌که‌مدا پرۆدۆن و ئه‌نارکیزمه‌ بۆ دروستکراوه‌که‌ی دژی کاری شۆڕشگێڕانه‌ و سه‌ربه‌خۆیی چینی کرێکارن و خوازیاری ته‌بایی چینایه‌تی کرێکاران و سه‌رمایه‌دارانە، چۆن ده‌توانێت هاوکات و له‌ برگه‌ی دواتردا ببێته‌ ڕه‌تکه‌ره‌وه‌ی ده‌سه‌لاتی چینه‌کان و خوازیاری ده‌ستبه‌جێی سۆشیالیزم؟

لێرەدا من وەك خوێنەرێك، کاتێك کە ئەو دوو پەرەگرافە لەیەك دەدەم، توشی سەرلێشێوان دەبم، چونکە چیتر لە مەبەستی نووسەر لە سەربەخۆیی چینی کرێکار و کاری شٶڕشگیڕانە تێناگەم!

مارکس دژی ئانارکیزمی پرۆدۆنی خه‌باتێکی سه‌ختی کردو دوای تێکشکانی کۆمۆنه‌ی پاریس پاشه‌کشه‌ی به‌ پرۆدۆنیزم کردو له‌ نێو بزووتنه‌وه‌ی کرێکاری و ئینته‌رناسیۆناڵی یه‌که‌مدا هیچ ئیعتیبارێکی بۆ نه‌هێشتنه‌وه‌ .

وه‌ك له‌ سه‌ره‌تادا ڕۆشناییم خسته‌سه‌ر نه‌ده‌بوو نووسه‌ر بکه‌وێته‌ هه‌ڵه‌ی واوه‌ و ئه‌و ده‌سته‌واژه‌ سواوانه‌ی سه‌رزاری ئه‌ندامانی گوێڕایه‌ڵی پارت دووباره‌ بکاته‌وه‌. ئه‌وه‌ی مارکس وه‌ك سۆپه‌رمانێك پاشه‌کشه‌ی به‌ ئه‌نارکیزمه‌ بۆدروستکراوه‌که‌ی پرۆدۆن کردبێت و له‌ نێو ئینته‌رناسیونالی یه‌که‌مدا هیچ متمانه‌یه‌که‌ی بۆ نه‌هێشتبێته‌وه‌، ئەمە فره‌تر له‌ دیمه‌نی فیلمه‌ سینه‌ماییه‌ ئه‌مه‌ریکییه‌کان ده‌چێت تا له‌ مشتومڕی دوو هزریاری نێو کۆڕوکۆمەڵێکی کرێکاری و سۆشیالیستی.

من له‌ سه‌ره‌وه‌ به‌ دیاریکراوی ده‌قی نامه‌که‌ی (پرۆدۆن)م هێنایه‌وه‌، تاوه‌کو خوێنه‌ر بزانێت که‌ پرۆدۆن لەسەر چی داواکه‌ی کارل مارکس ڕه‌تده‌کاته‌وه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ی له‌ هه‌وڵی ده‌سته‌که‌ی (کارل مارکس)دا، سه‌رهه‌ڵدانێکی ئایینێکی دونیایی و لاساییکردنه‌وه‌ و نۆژه‌نکردنه‌وه‌ی ڕیساکانی سه‌روه‌ری چینایه‌تی ده‌بێنیت، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی که‌ پرۆدۆن دژی ئۆتۆریته‌ بوو، دژی ده‌سه‌ڵاتی چینایه‌تی بوو، که‌ خودی نووسه‌ریش ددانی پێداناوه‌.

هه‌ر ئه‌و کاته‌ شێوه‌ مه‌یلێکی دیکه‌ی ئانارکیستی له‌ ئینته‌رناسدیۆناڵی یه‌که‌مدا جێوڕێی خۆی هه‌بوو . باکۆنین رابه‌رایه‌تی ئه‌م مه‌یله‌ی ده‌کرد .

دیسانەوە کاتێك که‌ خوێنه‌ر ئه‌م دوو په‌ره‌گرافه‌ له‌یه‌ك ده‌دات، ئه‌وه‌ی لا دروست ده‌بێت، که‌ له‌ ئینته‌رناسیوناڵی یه‌که‌مدا دوو ئاراسته‌ی ئه‌نارکیستی – به‌و جۆره‌ی نووسه‌ر یا ئه‌و سه‌رچاوانه‌ی ئه‌و پشتی پێبه‌ستوون، دورستیان کردوون– (ئه‌نارکیزمی پرۆدۆنی ) و (ئه‌نارکیزمی باکونی). به‌ڵام ئه‌مه‌ دروست نییه‌ و هیچ بنه‌ما و سه‌رچاوه‌یه‌کی نییه‌. له‌ ئینته‌رناسیوناڵی یه‌که‌مدا ئه‌نارکیسته‌کان له‌ پیلانێکی چه‌په‌لدا کرانه‌ ده‌ره‌وه‌، چونکه‌ ئه‌وان پێیانوابوو، جیاوازی دیکتاتۆریی بۆرژوازی و دیتکاتۆریی پارتی پێشڕه‌و نییه‌، به‌ڵکو واوه‌تر له‌وه‌ پێیانوابوو، دیکتاتۆریی سوور چه‌وسانه‌وه‌ی بێده‌سه‌ڵاته‌کانی کۆمه‌ڵگه‌ (چین و توێژه‌ به‌رهه‌مهێنه‌ره‌کان) ده‌گه‌یێنێته‌ لووتکه‌. ئایا ئه‌وه‌ی که‌ له‌ مێژووی حه‌فتاساڵه‌ی ده‌سه‌لاتی دیکتاتۆری سووری بۆلشه‌ڤیکه‌کاندا ڕووی دا هه‌ر ئه‌وه‌ نه‌بوو، که‌ باکونین له‌ ئینته‌رناسیوناڵی یه‌که‌مدا خستییه‌ به‌رده‌م کارل مارکس و پاشڕه‌وانی؟

له‌ بری ده‌وڵه‌ت داواکاری کۆمه‌ڵگای رێکخراوو دامه‌زراوه‌ی ئۆتۆنۆمی کرێکاران و خه‌ڵکی چه‌وساوه‌ بوو.

ئه‌مه‌یان، دروسته‌ و هه‌موو ئه‌نارکیسته‌کان سه‌راپای خه‌باتیان بۆ ئه‌و ئامانجه‌یه‌. به‌ڵام ده‌بێت ئه‌وه‌ ڕوون بێت، که‌ فیدرالیزمی ئه‌نارکیستی، فیدرالیزمێك نییه‌، که‌ له‌ سه‌ره‌وه‌ پێكبێت و بسه‌پێنرێت، به‌ڵکو له‌سه‌ر بنه‌مای ئاماده‌یی ئازادانه‌ی تاك و دواجاریش کۆمه‌ڵه‌ و کۆمونه‌ و هه‌ره‌وه‌زییه‌ ئازاده‌کان پێكدێت، وه‌ك ئه‌وه‌ی که‌ له‌ شۆڕشی 1917 له‌ ئۆکرانیا و له‌ شۆڕشی 1936ی ئیسپانیا ڕووی دا.

به‌ڵام ئه‌وئۆتۆنۆمی (خودموختاری)یه‌ی که‌ نووسه‌ر باسی لێوه‌کردووه‌، له‌ فه‌رهه‌نگی ئه‌نارکییه‌کاندا به‌ (خۆبه‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی هەرەوەزی و کۆمونەکان) ناوده‌برێت و له‌ ئۆتۆنۆمییه‌که‌ی به‌عس و ئۆتۆنۆمییه‌ ڕاسته‌قینه‌که‌ی ناسیونالیزمی کورد جیاوازه‌. له‌ خۆبه‌رێوه‌به‌رایه‌تی کرێکاری یا ئه‌نارکی واته‌ ڕێکخستن و خه‌بات و به‌رهه‌مهێنان و دابه‌شکردن و به‌رگریکردن و به‌ڕێوه‌بردنی کۆمه‌ڵگه‌ له‌ خواره‌وه‌ڕا نه‌ك پێچه‌وانه‌که‌ی.

لێره‌دا پرسیارێك یه‌خه‌مان ده‌گرێت: ئایا خوازیاری کۆمه‌ڵگه‌ی ڕێکخراو و دامه‌زراوه‌ی خودموختاری کرێکاران و خه‌ڵکی چه‌وساوه‌ ورده‌بۆژوازیانه‌یه‌ یا ده‌سه‌لاتخوازی و خۆبه‌ڕابه‌رزانین و دیکته‌کردنی ژیان به‌ کرێکاران و چه‌وساوان و ڕێکخستنەوەی کۆمەڵگە لە سەرەوەرا و دەستەمۆکردنی سۆڤیەتەکان؟

وه‌لامی ئه‌م پرسیاره‌ کرۆکی ڕه‌خنه‌ی ئه‌نارکیزم وه‌ك هزرێکی ئازادڕه‌و له‌ ڕێڕه‌و (مذهب)ی مارکسیزم وه‌ك ئایدیۆلۆجیای پارتی پێشڕه‌و پێکده‌هنێت. لێره‌دا پێویسته‌ ئه‌وه‌ش ڕۆشن بکه‌مه‌وه‌، که‌ ئه‌نارکیسته‌کان له‌ پێش (پرۆدۆن)ه‌وه‌ تا هه‌نووکه‌ له‌ بری سیسته‌می ناوه‌ندێتی سه‌پێنراو، خوازیاری هه‌ره‌وه‌زییه‌ ئازاده‌کانی ڕێکخراو له‌سه‌ر بنه‌مای یه‌کگرتنی فیدرالیستی دڵخوازانه‌ی گروپ و ناوچه‌ و شار و ولات و کیشوه‌ره‌کانن و له‌ بری ده‌وڵه‌ت و سه‌روه‌ری چین و پارت، خوازیاری خۆبه‌ڕێوه‌به‌ڕێتی کرێکاران و به‌شه‌کانی تری کۆمه‌ڵن.

ئه‌گه‌ر کیشه‌کانی ناوخۆی عیراق و پرسی نه‌ته‌وه‌کان و قه‌یرانه‌کانی تری و کردنه‌ده‌ره‌وه‌ی له‌شکری داگیرکه‌ری هاوپه‌یمان و کۆتایی ده‌ستێوه‌ردانی ده‌وڵه‌تانی ناوچه‌که‌ به‌نموونه‌ بهێنینه‌وه‌، ئه‌وا له‌ ڕوانگه‌ی ئه‌نارکییه‌وه‌ ته‌نیا یه‌ك ڕێگه‌ چاره‌ ده‌منێته‌وه‌، ئه‌ویش بڕیار و ئاماده‌یی و مافی تاکه‌کانی کۆمه‌ڵگه‌یه‌ نه‌ك ڕێکه‌وتی خێڵ و پارت و سه‌رۆك و کوێربینی ناسیونالستی. ده‌کرێت که‌رکووك وه‌ك پارێزگه‌یه‌ك که‌ دانیشتوانه‌که‌ی فره‌ ئایین و فره‌ نه‌ته‌وه‌ن، باشترین نموونه‌ بێت: به‌ڕای من هه‌ر دابه‌شکردنێك یا یه‌کگرتنێك ده‌بێت له‌سه‌ر بنه‌مای ئاماده‌یی خۆخواستانه‌ی کۆمه‌ڵه‌ و کۆمونه‌ و ئه‌نجومه‌ن (شورا***) و هه‌ره‌وه‌زییه‌ ئازاده‌کانی خودی دانیشتوانی ده‌ڤه‌ره‌کان پێكبێت، که‌ تێیدا دانیشتوانی هه‌ر گوندێك هه‌ر شارێك هه‌ر هه‌رێمێك ئازادانه‌ و به‌بێ ده‌ستتێوه‌ردانی ده‌ره‌کی و به‌بێ سه‌پاندن لە سه‌روه‌را، بڕیاری یه‌کگرتن و پێکهێنانی یه‌کگرتن یا جیابوونه‌وه‌ی خۆی له‌ته‌ك ئه‌وانی تر له‌سه‌ر بنه‌مای فیدرالیزمی ئازادڕه‌وانه‌ ده‌دات. هه‌روه‌ها زمان و شێوه‌ی په‌روه‌رده‌ و چۆنییه‌تی خۆبه‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی خۆی دیاری ده‌کات، نه‌ك به‌ سه‌پاندنی له‌ ناوه‌نده‌وه‌!

ئانارکیزمی باکۆنینی بڕوای به‌ خاوه‌نداریی سۆسیالیستی و هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی هه‌موو جۆره‌ فه‌ردییه‌تێکی بۆرژوازی هه‌بوو ، بۆیه‌ بڕواشی به‌ خه‌باتی شۆڕشگێڕانه‌ هه‌بوو ، هه‌تا له‌م رێیه‌وه‌ ده‌وڵه‌تی بۆرژوازی بڕووخێنێت و په‌یوه‌ندییه ئابوورییه‌کان ، له‌ به‌رژه‌وه‌ندی کرێکاران ، گۆڕانکاریی به‌سه‌ریاندا بێت ، به‌بێ ئه‌وه‌ی ئه‌م خه‌باته‌ شۆڕشگێڕانه‌یه‌ ئامانجی ده‌ستبه‌سه‌رداگرتنی ده‌سه‌ڵاتی سیاسی و دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تی سۆسیالیستی کرێکاران بێت .

ڕاستییەکەی باکونین کە زۆربەی ناکۆکی و دژایەتییەکانی لەتەك کارل مارکس و پاشڕەوانی لەسەر ئەو دەرکە بوو، کە پێیوابوو هوشیاری شۆڕشگێڕانە لە دەرەوەی کرێکارانەوە لەلایەن دەستەبژێکی کۆمونیستەوە دەبرێتە ناویان و هەر ئەم تێروانینە ئایدیالیستانەش بوو، کە ئەوانی بە خوڵانەوە لە خوڵگەکانی کۆمەڵگەی چینایەتی و پێداگرییان لەسەر پێداویستی مانەوەی دەولەت و دواجار دیکتاتۆری پێشڕەوان، هێشتەوە، بە ڕاستی لە خۆرا دورینی قوماشێك لە ئەنارکیزم و دانانی مۆدیلی باکونینیبوون لەسەری ناجۆر و بێویژدانییە و لەناو ئەنارکییەکاندا ئەمە دەچێتە خانەی سوکایەتی و بێڕێزی بە ئەنارکییەکان. نەك لەبەر ئەوەی کە باکونین کەم دەنرخێنن، بەڵکو هەم بە بێڕێزی بە باکونینی دەزانن، کە پاشڕەوی هەبێت و هەم بە سووکایەتی بە خۆیانی دەزانن، کە تائاستی ئایدیالیست و پاشڕەواونێك دابگیردرێن. بە ڕاستی پاشڕەوی و ملدان بە شوانەیی و ڕابەری، بۆ کەسانی هوشیار، ئەوپەڕی سووکایەتییە! من گەلێك بە داخم کە نووسەر تا ئەو ئاستە خۆی داوەتەدەست قەدەری نووسینە بێبنەمانکانی جەعفەری ڕەسا!

ئەوەی کە ئامانجی ئەنارکییانی پێش باکونین و پاش باکونین، بە دەسەڵاتگەیشتن نییە، بەڵکو لەناوبرنی دەسەلاتە، لەبەر چییەتی (ماهییەت) ناسروشتی و نامرۆییبوونی دەسەلاتە وەك کوتەکی سەری خەڵك و سەرووی ویستی خەڵك. چونکە لە کوێ دەسەلاتدار هەبێت، بێدەسەڵاتیش هەیە و بوونی بێدەسەڵاتیش بە واتای نایەکسانی پێگەی ئابووری و ڕامیاریی و کۆمەڵایەتی تاکە بێدەسەڵاتەکان و لە بەرامبەردا بەرتەری و مشەخۆری دەسەڵاتداران، هەروەك لە دەوڵەتەکەی بۆلشەڤیکدا جەنراڵەکانی پارت بکوژ و ببڕ خۆیان بوون و حەرەمسەراکانیان پڕبوون لە پڕۆلیتێری خوڵام و کەنیزەك!

ئانارکیسته‌ باکۆنینییه‌کان رۆڵێکی به‌رچاویان له‌ کۆمۆنه‌ی پاریسدا هه‌بوو ، به‌ڵام به‌ هۆی چه‌وتیی بیروبۆچوونه‌کانیان ده‌رباره‌ی خه‌باتی سیاسیی سه‌ربه‌خۆی پڕۆلیتاریاو مه‌سه‌له‌ی ده‌وڵه‌ت و کاری نهێنیی که‌رتکارانه‌یان له‌ نێو ئینته‌رناسیۆناڵی یه‌که‌مداو دژایه‌تیکردنی ره‌وتی مارکسی ، له‌ کۆنگره‌ی ئینته‌رناسیۆناڵدا ساڵی 1872 له‌ به‌رامبه‌ر مارکسدا شکستیان هێناو له‌ ئینته‌رناسیۆناڵ ده‌رکران .

به‌داخه‌وه‌ دووباره‌ نووسه‌ر که‌وتووه‌ته‌وه‌ دیاریکردنی ڕۆڵی سۆپەرمانه‌کانی دونیای ئایدیۆلۆجیا و له‌ته‌ك خۆشیدا که‌وتووه‌ته‌وه‌ ناکۆکی. له‌ برگه‌ی یه‌که‌مدا ئه‌نارکیزمی بێجگه‌ له‌ پاشگره‌ باکونییه‌که‌ی، پۆزه‌تیڤ ناساندووه‌ و ته‌نیا ڕه‌خنه‌ی له‌ دژایه‌تی ئه‌نارکییه‌کانه‌ بۆ ده‌سه‌لاتی ڕامیاریی و دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تی (سۆشیالیستی نا) پارتیی و مارکسیستی. ئه‌مه‌ سه‌د له‌ رسه‌د وایه‌ و مێژووش دروستی ئه‌و بۆچوونه‌ی ئه‌نارکییه‌کانی سه‌لماندووه‌ و مۆزه‌خانه‌ی له‌ که‌له‌سه‌ر هه‌ڵچنراوی ده‌وله‌تی بۆلشه‌ڤیکی پشتبه‌ستوو به‌ بۆچوونه‌ ده‌سه‌ڵاتخوازه‌کانی کارل مارکس، ئەوەی سه‌لماند. به‌ڵام ئه‌زموونی کۆمونه‌ی پاریس پێچه‌وانه‌ی بۆچوونه‌کانی مارکس بوو و په‌رتووکه‌ به‌ناوبانگه‌که‌ی کارل مارکس له‌مه‌ڕ کۆمونه‌ی پاریس، له‌ژێر کارایی ڕه‌خنه‌ی ئه‌نارکییه‌کان به‌دیاریکراوی (میخائیل باکونین) دا بوو. نموونەش بۆ کارایی هزری ئەنارکییەکان لەسەر مارکس و هاوڕێکانی، دەتوانین زۆر بە دیاریکراوی و جوانی ئەو ڕستەیە بهێنینه‌وه‌، کە دەلێت “ڕزگاری کرێکاران تەنیا بە دەستی خۆیان مەیسەر دەبێت”، کە ناوازەترین ڕستەی ناو مانیفێستە و لەتەك بۆچوونەکانی تر، کە پێیانوایە هوشیاری شۆڕشگێڕانە لەلایەن کۆمونیستەکانەوە دەبرێتەوە ناو کرێکاران و کرێکاران بەخۆیان توانا ئەوەیان نییە و ناتوانن دەرکی بکەن، ناکۆکە و وەرگیراوی لە سەرچاوەی سۆشیالیزمی ئازادیخوازەوە بە ئاشکرا دیارە.

بەڵام ئەنارکییەکان، لەسەر ئەو بنەمایەی کە پێیانوایە هوشیاری بەرهەمی کەڵەکەبوونی ئەزموونی کار و بزووتن و ژیانەی ڕۆژانەی مرۆڤ وەك مادەیە و کرێکاران وەك بەرەنجامی خەباتی ڕۆژانەیان هوشیاری چینایەتی و شۆرشگێرانە بەدەست دەهێنن، هەر ئەمەش دەمانگەیێنێتە ئەو بڕوایەی کە ڕزگاری کرێکاران تەنیا لەسەر دەستی خۆیان مەیسەرە و هاتنەدی تەنیا لە توانانی خۆیاندایە![5]

به‌ڵام نووسه‌ر ئه‌گه‌ر وشه‌ی ده‌رکردنی له‌ پاش شکستهێنانی ئه‌نارکییه‌ دروستکراوه‌ باکونییه‌کان له‌ به‌رامبه‌ر سۆپه‌رمانی (کارل مارکس)دا، ڕیز نه‌کردایه‌، ده‌یتوانی بۆ خوێنه‌ر سه‌رنجراکێش بێت و ناچار به‌ خۆماندووکردنی نه‌کات، به‌دوای سه‌رچاوه‌دا بگه‌رێت و به‌وجۆره‌ نووسه‌ریش به‌ئامانج ده‌گه‌یشت. به‌ڵام وشه‌ی ده‌رکردن، هێنده‌ سه‌روه‌رانه‌ و دیکتاتۆرانەیه‌، ده‌ستبه‌جێ لایی خوێنه‌ری ئازادیخواز وێنای ده‌سه‌ڵاتخوازێکی شمشێربه‌ده‌ست بۆ کارل مارکس دروست ده‌کات و له‌ به‌رامبه‌ردا سته‌ملێکراوی ئه‌نارکییه‌کان به‌رجه‌سته‌ ده‌کات و خوێنه‌ر بۆ گه‌ران به‌دوای راست ڕووداوەکاندا هانده‌دات.

ده‌رکردن، وه‌ك نووسه‌ر دانی پێداده‌نێت و وه‌ك خاڵی به‌هێز ده‌یهێنێته‌وه‌، زۆر قێزه‌ون و زۆردارانه‌یه‌ و هه‌م درێژکراوه‌ی ئه‌و رێچکه‌یه‌ی کارل مارکس به‌ ده‌رکردنه‌کانی نێو کۆنگره‌ و پلینۆمه‌کانی پارتی سۆشیالیدیموکراتی روسیه‌ له‌سه‌ر ده‌ستی خودی لێنین له‌ 1918دا هه‌م به‌ دادگاییه‌کانی 1956 له‌سه‌ر ده‌ستی ستالین باوك به‌ لوتکه‌ ده‌گات. ئه‌گه‌ر خوێنه‌ر سه‌رنجی چوارده‌وری خۆی بدات، ئه‌وا هه‌ر له‌م ڕۆژانه‌دا له‌نێو پارته‌ کۆمونیسته‌کانی ده‌وروبه‌ری خۆمان (لە عیراق و ئێران)دا درێژه‌ و رانگدانەوەی ئه‌و ده‌رکردنه‌ ئایدیۆلۆجیایانه‌ ده‌بینێت، که‌ وه‌ك پاشاکان ئاماده‌ نین، بێجگه‌ له‌ بۆچوونی خۆیان گوێیان له‌ بۆچوونی جیاواز و ده‌نگی ناڕازی بێت!

له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ئه‌م ره‌وته‌ هه‌ر به‌رده‌وامبوو . کاریگه‌رێتیی فیکری و سیاسی خۆی له‌سه‌ر بزووتنه‌وه‌ی سه‌ندیکایی ئه‌و سه‌رده‌مه‌دا هه‌بوو . ئه‌م کارتێکردنه‌ له‌ مه‌یلێکی نوێدا ره‌نگیدایه‌وه‌ که‌ له‌ دوا ده‌یه‌ی سه‌ده‌ی پێشوودا رێبازی باڵاده‌ستی بزووتنه‌وه‌ی سه‌ندیکایی کرێکاران بوو . ئه‌م رێبازه‌ به‌ ئانارکۆسه‌ندیکالیزم( النقابیة الفوضویة ) ناوی ده‌رکرد.

نووسه‌ر له‌ چه‌ند په‌ره‌گرافی پێشووتردا دووجار قسە لە تێكشکان و بێبەهاکردن (بێ اعتبار کردن)ی ئەنارکیستەکان لەسەر دەستی سۆپەرمانییەتی کارل مارکس دەکات، که‌چی دووباره‌ ددان به‌ ئاماده‌بوونی مه‌یدانی ئه‌نارکیسته‌کان و کاراییان له‌ ڕه‌وتێکی تردا چەند دەهە دواتر دەنێت، که‌ ئه‌و به‌ واژه‌ باوه‌کانی فه‌رهه‌نگی ڕامیاریی ده‌سه‌ڵاتداران، که‌ ئه‌نارکیزم (anarchos) به‌ ئازاوه‌چییه‌تی (فوضویة – Chaotic، Chaos) شێواندووه‌ و باڵی مارکسیستی (به‌ چه‌پ و ڕاستی سۆشیالدێمۆکراسییه‌وه‌) نێو بزووتنه‌وه‌ی سوشیالیستیش ئه‌م هه‌له‌ی قۆستووه‌ته‌وه‌ و هێنده‌ی تر ناڕۆشنی لای لایه‌نگرانی خۆی دروستکردووه‌ و نێوی دەبات. ئه‌و سۆپه‌رمانێتییه‌ش که‌ نووسه‌ر باسی لێوه‌ ده‌کات، ده‌موچاوشتنی سۆشیالیسته‌ ده‌سه‌ڵاتخوازه‌کانه‌ له‌و لیتاوه‌دا که‌ ئیدئۆلۆگه‌کانی سه‌رمایه‌داری قاچییان تێژه‌نیوه‌. پرسیار ئەوەیە، بۆچی تا باس لە تێكشکاندنە، واژەی ئەنارکییەکان بەکار دەبات، بەلام کاتێك سەرباری ئەو تیكشکاندنەی کە خۆی باسی دەکات، کەچی ئەنارکییەکان بە ڕەوت و تینێکی ترەوە دەردەکەونەوە، بە “سەندیکالیزمی ئاژاوەچییەتی” نێویان دەبات[6]!


[1] Rudolph Rocker, Anarchism and Anarcho-Syndicalism, History of Anarchist Philosophy from Lao-Tse to Kropotkin

[2] Anarchism: From Anarchy to Anarchism (300CE to 1939) v. 1 & 2 : A Documentary History of Libertarian Ideas

[3] دەقی نامەکە بەرێز قەرەنی قادری وەریگیڕاوەتە سەر کوردی و لە کوردستان پرێس وەرگیراوە

http://www.anarkismo.net/article/12187

http://www.marxists.org/reference/subject/economics/proudhon/letters/46_05_17.htm

[4] التحرریة / البحث عن مجتمع المستقبل / قواعد التبادل ، دانییل گرین, ترجمة: جورج سعد، حداثة CNT- AIT ، ص٩

[5] http://anarkistan.issuu.com/sakurdistan/docs/marksizm_u_anarkizm

[6] التحرریة/ الافکار المحوریة للتحرریة/ المسائل اللغویة المتعلقة بکلیمة تحرریة، دانییل گرین، ترجمة: جورج سعد، حداثة CNT- AIT ، ص٨

 

Enarkîzm, Pertûkxaney Kurdî û Serçawey Rexnegranî

beşî duwem:

anarkîzm le seretakeyda djî xawendarîy taybetî nebû , tenha rexney le şêwey dabeşkirdnî saman hebû , yeksanî û ‘edaletî komellayetî le xawendarîy takekesda debînî . bernamey abûrî em anarkîzme , damezrandnî bankêkî nîştmanî bû ke qazancî sermayey têda nebêt

nûser hîç bellgeyek bo em boçûnaney naxate rû û tenya boçûne bêbnemakanî lênîn û paşrrewanî wî, dûbare dekatewe. enarkîzm her le sertay serhelldanîyewe wek hizrêk, djayetî serwerî çînayetî û bangewzay bo komellgey bêçîn û çewsanewe kirduwe, mercîşî bo serhelldanî weha komellgeyek xebatî berdewam û amadeyî yekgirtnî azadaney komune û herewezîyekanî krêkaran û cutyaran û beşekanî trî komellge buwe, leser bnemay fîdrasyon û konfîdrasyone rêkixrawekan le xwarewerra. ewey ke nûser be bankî nîştmanî nêwî debat “bankî alluwêre”[4] , ke tenya karî rêkxistne û hîç hawşêweyekîy letek banke bawekanî sîstemî sermayedarî dewlletîda nîye, ke be “bankî nîştmanî” nasirwan. herweha lay enarkîstekan heriştêk nebête hoy behrekêsî le karî kesanî tir, naçête xaney xawendarrêtî taybetewe û sertaşêk, berdrûrêk, cutyarêk, pîşegerêk, ke dahatî tenya berhemî karî xoy bêt û kesî bo ew mebeste behrekêşî nekirdbêt, retnakatewe.

dwacar, wek le ezmûnî şorrşî îspanyada be dyarîkrawî le nawçey ketalonya, cutyaran û krêkaran be xoxwastî û be wîstî azadaney xoyan debûne beşêk le komune herewezîyekan -rêk bepêçewaney modêle bolşewîkîyekey rusya û çîn û kuba û blokî orupay xorhelatî, ke be zorî serenêze û karî zoremlê û dûrxistenewey cutyaranî narazî bo sîbirya- û her ew azadîyeş bû, ke gyanî şorrişgêrraney lay endamanî herewezîyekanî okranya û îspanya drustkird, ke ta dwa gule û dwa dlopî xwên djî dujimnî çtînayetîyan bcengin û gyanyan lepênaw komellge azadekanyanda bext bken, bepêçewaneşewe her zorî serenêzey supay sûr bû, ke way le danîştwanî rusye û wllatekanî trî destexuşkî kird, ke xwazyarî gerranewey drrindetrîn sîstemî bazar azad bin, sîstemêk, ke 70 sall pêştir be hezaran qurbanyan bo lenawbirdnî da.

lerrûy syasîyewe anarkîzmî prodonî djî karî şorrişgêrranew serbexoy çînî krêkar bû . ne xebatî şorrişgêrraney çekdaru ne mangirtnî krêkaranî nedeselmand , bellku legell sazş û tebayî çînayetî nêwan krêkaran û sermayedaranda bû .

eger nûser nmûney daba û kemêk rûntir lemerr serbexoyî çînî krêkar û şorrişgêrrîy dwaba kar asantir debû. prodon be hemû şêweyek djî tundutîjî bû, mangirtnîşî ret nedekirdewe, djî sazşî çînayetîş bû. ew pêywabû xebat le rewtêkî drêjxayenda baştre le tundûtîjîyek ke tundûtîjî beramber demezerd dekatewe. serdemêkîş ke ewey têda dejya, zor le serdem û dewlletekanî sedey bîst û yek cyawaztir bû. eger prodon le serdemî şorrşî rusye ya şorrşî îspanya bijyaye û le brî xebatî çekdarî djî leşkirkêşî derekî, xwazyarî aştî û pêkewejyan buwaye, ewa rexnekanî nûser le cêy xoyanda bûn. herweha bellgeş bo ewey ke enarkîyekan hîç kat djî serbexoyî nebûn û naşorrişgêrrîş nebûn, nûser û xwêner detwanin birrwanne rollî maxnovîstekanî okranya 1917- 1921 ke hawkat djî dagîrkarî nemsa û allmanya û djî serkutgerîy bolşevîkekan decengan û dwacar bolşevîkekan letek dujmin rêkkewtin û le dwawera xencerî jehrawîy xoyan le leşkrî maxnovîstekan da, ke djî rêkewtinname şûmekey brêst- lîtovisk Brest-Litowisk dewlletî bolşevîkekan û dewlletî allman û nemsa bûn,

prodon xawendarêtî taybetî be dzî dadenêt û djî serwerîy çînayetîşe û pêkhatnî komellgey azad û yeksan û dadperwer tenya leser bnemay yekgirtnî azadaney herewezîyekan le fîdrasyone azadadekanda debînêt, îtir bekam pêwer û bekam serçawe xwazyarî tebayî çînayetî krêkaran û sermayedaran debêt. prodon carêk wek nwêner le encumenî gelî xoheldebjêrêt, wazî lêdehênêt û djî hellbjardin û xohellbjardin bangewaz dekat. îtir nazanim leser çi bnemayek ew buwete djî karî şorrişgîrane û djî serbexoyî çînî krêkar? bo hemû layekman sûdmend debêt, eger nûser ya her kesêkî tir ew erke bkêşêt û lew barewe le têkist û qse û karkirdekanî prrodon da nmûneyek destnîşan bkat. ewendey min bzanim prrodon tenya yek kifrî kirduwe û ewîş ew nameye ke bo karl marksî denûsêt û îtir be hemû şêweyek ber nefret dedrêt. bo zyatir rûnbûnewey baseke leser prrodon, serincî xwêner bo em peregrafey dwatrî nûser radekêşm.

gringitrîn xallêk ke anarkîzmî serdem be anarkîzmî prodonîyewe debestêtewe , retkirdnewey dewllete be hemû şêwekanîyewe . prodon djî pêkhênanî dewllet û dîsplînî dewlletî bû . desellatî çînekanî refizdekirdu hemû core nawendêtîyekî be serçawey çewsandnewe dezanî . ew dawakarî hênanekayey be pelew demudestî komellgay sosyalîstîy bê dewllet bû .

min dezanim çî nûserî tûşî ew nakokîye zaqe kirduwe, nûser le boçûnekanîda le brî lêkollînewe û bedwadaçûn û helsengandnî xoy, pişt be boçûnî kesêkî tir debesêt (ce’ferî resa), ke ewîş le brî xwêndnewey xoy le barey enarkîzm û hellgranî ew hizre, keçî piştî be boçûnekanî markis û lênîn û paşrrewanyan bestuwe û her emeşe ke (fuad qeredaxî) tûşî nakokî kirduwe.

le katêkda ke le birgey yekemda prodon û enarkîzme bo drustikrawekey djî karî şorrişgêrrane û serbexoyî çînî krêkarn û xwazyarî tebayî çînayetî krêkaran û sermayedarane, çon detwanêt hawkat û le birgey dwatirda bbête retkerewey deselatî çînekan û xwazyarî destbecêy soşyalîzm?

lêreda min wek xwênerêk, katêk ke ew dû peregrafe leyek dedem, tuşî serlêşêwan debim, çunke çîtir le mebestî nûser le serbexoyî çînî krêkar û karî şٶrrişgîrane tênagem!

markis djî anarkîzmî prodonî xebatêkî sextî kirdu dway têkişkanî komoney parîs paşekşey be prodonîzm kirdu le nêw bzûtnewey krêkarî û înternasyonallî yekemda hîç î’tîbarêkî bo nehêştnewe .

wek le seretada roşnayîm xisteser nedebû nûser bkewête helley wawe û ew destewaje swawaney serzarî endamanî gwêrrayellî part dûbare bkatewe. ewey markis wek sopermanêk paşekşey be enarkîzme bodrustikrawekey prodon kirdbêt û le nêw înternasîwnalî yekemda hîç mitmaneyekey bo nehêştbêtewe, eme fretir le dîmenî fîlme sînemayye emerîkîyekan deçêt ta le miştumrrî dû hizryarî nêw korrukomellêkî krêkarî û soşyalîstî.

min le serewe be dyarîkrawî deqî namekey (prodon)mi hênayewe, taweku xwêner bzanêt ke prodon leser çî dawakey karl markis retdekatewe, leberewey le hewllî destekey (karl markis)da, serhelldanêkî ayînêkî dunyayî û lasayîkirdnewe û nojenkirdnewey rîsakanî serwerî çînayetî debênît, leber ewey ke prodon djî otorîte bû, djî desellatî çînayetî bû, ke xudî nûserîş ddanî pêdanawe.

her ew kate şêwe meylêkî dîkey anarkîstî le înternasdyonallî yekemda cêwrêy xoy hebû . bakonîn raberayetî em meyley dekird .

dîsanewe katêk ke xwêner em dû peregrafe leyek dedat, ewey la drust debêt, ke le înternasîwnallî yekemda dû arastey enarkîstî – bew corey nûser ya ew serçawaney ew piştî pêbestûn, duristyan kirdûn- (enarkîzmî prodonî ) û (enarkîzmî bakunî). bellam eme drust nîye û hîç bnema û serçaweyekî nîye. le înternasîwnallî yekemda enarkîstekan le pîlanêkî çepelda krane derewe, çunke ewan pêyanwabû, cyawazî dîktatorîy borijwazî û dîtkatorîy partî pêşrrew nîye, bellku wawetir lewe pêyanwabû, dîktatorîy sûr çewsanewey bêdesellatekanî komellge (çîn û twêje berhemhênerekan) degeyênête lûtke. aya ewey ke le mêjûy heftasalley deselatî dîktatorî sûrî bolşevîkekanda rûy da her ewe nebû, ke bakunîn le înternasîwnallî yekemda xistîye berdem karl markis û paşrrewanî?

le brî dewllet dawakarî komellgay rêkixrawu damezrawey otonomî krêkaran û xellkî çewsawe bû.

emeyan, druste û hemû enarkîstekan serapay xebatyan bo ew amanceye. bellam debêt ewe rûn bêt, ke fîdralîzmî enarkîstî, fîdralîzmêk nîye, ke le serewe pêkbêt û bsepênrêt, bellku leser bnemay amadeyî azadaney tak û dwacarîş komelle û komune û herewezîye azadekan pêkdêt, wek ewey ke le şorrşî 1917 le okranya û le şorrşî 1936î îspanya rûy da.

bellam ewotonomî (xudmuxtarî)yey ke nûser basî lêwekirduwe, le ferhengî enarkîyekanda be (xoberrêweberayetî herewezî û komunekan) nawdebrêt û le otonomîyekey be’si û otonomîye rasteqînekey nasîwnalîzmî kurd cyawaze. le xoberêweberayetî krêkarî ya enarkî wate rêkxistin û xebat û berhemhênan û dabeşkirdin û bergrîkirdin û berrêwebirdnî komellge le xwarewerra nek pêçewanekey.

lêreda pirsyarêk yexeman degrêt: aya xwazyarî komellgey rêkixraw û damezrawey xudmuxtarî krêkaran û xellkî çewsawe wirdebojwazyaneye ya deselatixwazî û xoberraberzanîn û dîktekirdnî jyan be krêkaran û çewsawan û rêkxistnewey komellge le serewera û destemokirdnî sovyetekan?

welamî em pirsyare krokî rexney enarkîzm wek hizrêkî azadrrew le rêrrew (mijhib)î marksîzm wek aydyolocyay partî pêşrrew pêkdehnêt. lêreda pêwîste eweş roşn bkemewe, ke enarkîstekan le pêş (prodon)ewe ta henûke le brî sîstemî nawendêtî sepênraw, xwazyarî herewezîye azadekanî rêkixraw leser bnemay yekgirtnî fîdralîstî dllixwazaney grup û nawçe û şar û wlat û kîşwerekanin û le brî dewllet û serwerî çîn û part, xwazyarî xoberrêweberrêtî krêkaran û beşekanî trî komelln.

eger kîşekanî nawxoy ‘îraq û pirsî netewekan û qeyranekanî trî û kirdnederewey leşkrî dagîrkerî hawpeyman û kotayî destêwerdanî dewlletanî nawçeke benmûne bhênînewe, ewa le rwangey enarkîyewe tenya yek rêge çare demnêtewe, ewîş birryar û amadeyî û mafî takekanî komellgeye nek rêkewtî xêll û part û serok û kwêrbînî nasîwnalistî. dekrêt kerkûk wek parêzgeyek ke danîştwanekey fre ayîn û fre netewen, baştrîn nmûne bêt: berray min her dabeşkirdnêk ya yekgirtnêk debêt leser bnemay amadeyî xoxwastaney komelle û komune û encumen (şura***) û herewezîye azadekanî xudî danîştwanî deverekan pêkbêt, ke têyda danîştwanî her gundêk her şarêk her herêmêk azadane û bebê desttêwerdanî derekî û bebê sepandin le serwera, birryarî yekgirtin û pêkhênanî yekgirtin ya cyabûnewey xoy letek ewanî tir leser bnemay fîdralîzmî azadrrewane dedat. herweha zman û şêwey perwerde û çonîyetî xoberrêweberayetî xoy dyarî dekat, nek be sepandnî le nawendewe.

anarkîzmî bakonînî birrway be xawendarîy sosyalîstî û hellweşandnewey hemû core ferdîyetêkî borijwazî hebû , boye birrwaşî be xebatî şorrişgêrrane hebû , heta lem rêyewe dewlletî borijwazî brrûxênêt û peywendîye abûrîyekan , le berjewendî krêkaran , gorrankarîy beseryanda bêt , bebê ewey em xebate şorrişgêrraneye amancî destbeserdagirtnî desellatî syasî û damezrandnî dewlletî sosyalîstî krêkaran bêt .

rastîyekey bakunîn ke zorbey nakokî û djayetîyekanî letek karl markis û paşrrewanî leser ew derke bû, ke pêywabû huşyarî şorrişgêrrane le derewey krêkaranewe lelayen destebjêkî komunîstewe debrête nawyan û her em têrwanîne aydyalîstaneş bû, ke ewanî be xullanewe le xullgekanî komellgey çînayetî û pêdagrîyan leser pêdawîstî manewey dewlet û dwacar dîktatorî pêşrrewan, hêştewe, be rastî le xora durînî qumaşêk le enarkîzm û dananî modîlî bakunînîbûn leserî nacor û bêwîjdanîye û lenaw enarkîyekanda eme deçête xaney sukayetî û bêrrêzî be enarkîyekan. nek leber ewey ke bakunîn kem denirxênin, bellku hem be bêrrêzî be bakunînî dezanin, ke paşrrewî hebêt û hem be sûkayetî be xoyanî dezanin, ke taastî aydyalîst û paşrrewawnêk dabgîrdrên. be rastî paşrrewî û mildan be şwaneyî û raberî, bo kesanî huşyar, ewperrî sûkayetîye! min gelêk be daxim ke nûser ta ew aste xoy dawetedest qederî nûsîne bêbnemankanî ce’ferî resa!

ewey ke amancî enarkîyanî pêş bakunîn û paş bakunîn, be desellatgeyiştin nîye, bellku lenawbirnî deselate, leber çîyetî (mahîyet) nasruştî û namroyîbûnî deselate wek kutekî serî xellk û serûy wîstî xellk. çunke le kwê deselatdar hebêt, bêdesellatîş heye û bûnî bêdesellatîş be watay nayeksanî pêgey abûrî û ramyarîy û komellayetî take bêdesellatekan û le beramberda berterî û mşexorî desellatdaran, herwek le dewlletekey bolşevîkda cenrallekanî part bkuj û bbirr xoyan bûn û heremserakanyan pirrbûn le prrolîtêrî xullam û kenîzek!

anarkîste bakonînîyekan rollêkî berçawyan le komoney parîsda hebû , bellam be hoy çewtîy bîruboçûnekanyan derbarey xebatî syasîy serbexoy prrolîtaryaw meseley dewllet û karî nhênîy kertkaraneyan le nêw înternasyonallî yekemdaw djayetîkirdnî rewtî marksî , le kongrey înternasyonallda sallî 1872 le beramber markisda şkistyan hênaw le înternasyonall derkran .

bedaxewe dûbare nûser kewtuwetewe dyarîkirdnî rollî sopermanekanî dunyay aydyolocya û letek xoşîda kewtuwetewe nakokî. le birgey yekemda enarkîzmî bêcge le paşgre bakunîyekey, pozetîv nasanduwe û tenya rexney le djayetî enarkîyekane bo deselatî ramyarîy û damezrandnî dewlletî (soşyalîstî na) partîy û marksîstî. eme sed le rsed waye û mêjûş drustî ew boçûney enarkîyekanî selmanduwe û mozexaney le keleser hellçinrawî dewletî bolşevîkî piştbestû be boçûne desellatixwazekanî karl markis, ewey selmand. bellam ezmûnî komuney parîs pêçewaney boçûnekanî markis bû û pertûke benawbangekey karl markis lemerr komuney parîs, lejêr karayî rexney enarkîyekan bedyarîkrawî (mîxaîl bakunîn) da bû. nmûneş bo karayî hizrî enarkîyekan leser markis û hawrêkanî, detwanîn zor be dyarîkrawî û cwanî ew risteye bhênînewe, ke delêt “rizgarî krêkaran tenya be destî xoyan meyser debêt”, ke nawazetrîn ristey naw manîfêste û letek boçûnekanî tir, ke pêyanwaye huşyarî şorrişgêrrane lelayen komunîstekanewe debrêtewe naw krêkaran û krêkaran bexoyan twana eweyan nîye û natwanin derkî bken, nakoke û wergîrawî le serçawey soşyalîzmî azadîxwazewe be aşkra dyare.

bellam enarkîyekan, leser ew bnemayey ke pêyanwaye huşyarî berhemî kellekebûnî ezmûnî kar û bzûtin û jyaney rojaney mrov wek madeye û krêkaran wek berencamî xebatî rojaneyan huşyarî çînayetî û şorişgêrane bedest dehênin, her emeş demangeyênête ew birrwayey ke rizgarî krêkaran tenya leser destî xoyan meysere û hatnedî tenya le twananî xoyandaye![5]

bellam nûser eger wşey derkirdnî le paş şkisthênanî enarkîye drustikrawe bakunîyekan le beramber sopermanî (karl markis)da, rîz nekirdaye, deytwanî bo xwêner serincrakêş bêt û naçar be xomandûkirdnî nekat, bedway serçaweda bgerêt û bewcore nûserîş beamanc degeyişt. bellam wşey derkirdin, hênde serwerane û dîktatoraneye, destbecê layî xwênerî azadîxwaz wênay desellatixwazêkî şimşêrbedest bo karl markis drust dekat û le beramberda stemlêkrawî enarkîyekan berceste dekat û xwêner bo geran bedway rast rûdawekanda handedat.

derkirdin, wek nûser danî pêdadenêt û wek xallî behêz deyhênêtewe, zor qêzewn û zordaraneye û hem drêjkrawey ew rêçkeyey karl markis be derkirdnekanî nêw kongre û plînomekanî partî soşyalî-dîmukratî rusye leser destî xudî lênîn le 1918da hem be dadgayyekanî 1956 leser destî stalîn bawk be lutke degat. eger xwêner serincî çwardewrî xoy bdat, ewa her lem rojaneda lenêw parte komunîstekanî dewruberî xoman (le ‘îraq û êran)da drêje û rangdanewey ew derkirdne aydyolocyayane debînêt, ke wek paşakan amade nîn, bêcge le boçûnî xoyan gwêyan le boçûnî cyawaz û dengî narrazî bêt!

legell eweşda em rewte her berdewambû . karîgerêtîy fîkrî û syasî xoy leser bzûtnewey sendîkayî ew serdemeda hebû . em kartêkirdne le meylêkî nwêda rengîdayewe ke le dwa deyey sedey pêşûda rêbazî balladestî bzûtnewey sendîkayî krêkaran bû . em rêbaze be anarkosendîkalîzm( alinqabye alfuçuye ) nawî derkird.

nûser le çend peregrafî pêşûtirda dûcar qse le têkişkan û bêbehakirdin (bê a’tbar kirdin)î enarkîstekan leser destî sopermanîyetî karl markis dekat, keçî dûbare ddan be amadebûnî meydanî enarkîstekan û karayyan le rewtêkî tirda çend dehe dwatir denêt, ke ew be waje bawekanî ferhengî ramyarîy desellatdaran, ke enarkîzm (anarchos) be azaweçîyetî (fuçuye – Chaotic, Chaos) şêwanduwe û ballî marksîstî (be çep û rastî soşyal-dêmokrasîyewe) nêw bzûtnewey suşyalîstîş em heley qostuwetewe û hêndey tir narroşnî lay layengranî xoy drustkirduwe û nêwî debat. ew sopermanêtîyeş ke nûser basî lêwe dekat, demuçawiştnî soşyalîste desellatixwazekane lew lîtaweda ke îdologekanî sermayedarî qaçîyan têjenîwe. pirsyar eweye, boçî ta bas le têkişkandne, wajey enarkîyekan bekar debat, belam katêk serbarî ew tîkişkandney ke xoy basî dekat, keçî enarkîyekan be rewt û tînêkî trewe derdekewnewe, be “sendîkalîzmî ajaweçîyetî” nêwyan debat[6]!

ئەنارکیزم، پەرتووکخانەی کوردی و سەرچاوەی ڕەخنەگرانی/١

ئه‌وه‌ی لێره‌دا ده‌مه‌وێت له‌سه‌ری بدوێم، ناساندی ئه‌نارکیزم نییه‌، چونکه‌ پێشتر چه‌ند بابه‌تێکم له‌ به‌شی (A)ی په‌رتووکی (an nanrchist FAQ) وه‌ك سه‌رچاوه‌ی بڕواپێکراو له‌ ده‌می خودی بیریارانی کلاسیك و هاوچه‌رخی ئه‌نارکیزمه‌وه‌، کردووه‌ به‌ کوردی و هەروەها بەشەکانی (D) و (J) لە لایەن هاوڕێیەکەوە وەرگێردراونەتە سەر کوردی و به‌شه‌کانی تریشی به‌ هه‌وڵی هاوڕێیانی تر له‌ژێر وه‌رگێراندن، ئه‌وه‌ی ده‌مه‌وێت لێرەدا ڕۆشنایی بخه‌مه‌سه‌ر، وتارێکی ڕه‌خنه‌یی به‌ڕێز (فوئاد قه‌ره‌داغی)یه‌، که‌ له‌ 25 فێبریوه‌ری 2008دا به‌ دووبه‌ش له‌ وێبلاگه‌که‌ی خۆیدا بڵاویکردووه‌ته‌وه‌ و من ماوەیەك لەمەوبەر*، له‌ کاتێکدا خه‌ریکی هه‌ڵدانه‌وه‌ی بابه‌ته‌ نوێیه‌کانی نووسه‌ر بووم، به‌ڕێكه‌وت به‌رچاوم که‌وت.

وه‌ك ده‌زانین و پێیویستیشه‌ په‌یڕه‌وی لێبکه‌ین، ڕه‌خنه‌ له‌ هه‌ر هزرێك یا ده‌قێك، پێویستی به‌ به‌ڵگه‌ی مه‌ڵموسه‌ کە له‌ خودی سه‌رچاوه‌کانی ئه‌و هزره‌ یا ئه‌و ده‌قه‌وە وەرگیرابن. ناکرێت من ڕه‌خنه‌ له‌ مارکسیزم بگرم و به‌ڵگه‌ بۆ سه‌لماندنی بۆچوونه‌کانم له‌مه‌ڕ دروستی یا نادروستی مارکسیزم، له‌ دژه‌بۆچوونه‌کانی مارکسیزمدا بگه‌ڕم. به‌داخه‌وه‌ ئه‌مه‌ هه‌ڵه‌یه‌کی گه‌وره‌یه‌ که‌ به‌سه‌ر به‌ڕێز (فوئاد قه‌ره‌داغی)دا تێپه‌ڕیووه‌. من ناوی ده‌نێم به‌سه‌ردا تپه‌ڕین، له‌به‌رئه‌وه‌ی که‌ (فوئاد قه‌ره‌داغی) تا ئه‌وه‌نده‌ی من ئاگاداربم، له‌ هیچ پارتێکی ڕامیاریدا ئه‌ندام نییه‌ و ڕه‌خنه‌گرێکی شاره‌زایه‌. ئه‌گه‌ر ڕه‌خنه‌یه‌کی وا ئه‌ندامی پارتێك بیگرتایه‌، به‌ دڵنیاییه‌وه‌، زۆر جێگه‌ی سه‌رنج و لۆمه‌ نه‌ده‌بوو، چونکه‌ بیرکردنه‌وه‌ی ئه‌ندامی پارت واوه‌تر له‌ سنووره‌کانی ئایدیۆلۆجیای پارته‌که‌ بڕناکات.

بە بڕوای من، لەبەر ئەوەی کە ڕەخنەکەی نووسەر:

له‌ ناساندنی ئه‌نارکیزم و به‌و شێوه‌یه‌ی که‌ خۆی ناساندوویەتی: ئه‌نارکیزمی پرۆدۆنی و ئه‌نارکیزمی باکۆنینی، له‌ته‌ك خۆیدا که‌وتووه‌ته‌ ناکۆکی.

بۆچوونی دژه‌ئه‌نارکییانی کردووه‌ به‌ سه‌رچاوه‌ و به‌ڵگه‌ بۆ هزری ئه‌نارکی و بۆچوونی هزریارانی.

(گروپی کۆمونیستی ئینته‌رناسیونالیست**)ی لێگۆڕاوه‌ به گروپێکی ئه‌نارکی.

بەو پێیە لە بنەماکانی ڕەخنەگرتن لایداوە و ڕەخنەیەکی ئاوا تەنیا دەتوانێت پێداگرتنەوەی ئایدیۆلۆجیانە بێت لەسەر ڕەخنە نابەجێکانی پێشتری هاوبیرانی نووسەر و هەر ئەم لاوازیی و نابەجێییەی ڕەخنەکەی نووسەر بوو، کە منی بۆ وەڵامدانەوەیەکی لەم جۆرە هاندا و هیوادارم توانیبێتم، دەرگە لەسەر مشتومڕێکی کراوە و هەمەلایەنە بکەمەوە، تاوەکو خوێنەران بەشداری و داوەری تێدا بکەن.

هەڵبەتە پێویستە ئەوەش بڵێم، کە من یەکێکم لە لایەنگرانی ڕەخنەی ڕوخێنەر و بڕوام بەو ناونانگەلی “ڕەخنەی بنیاتنەر” ، “ڕەخنەی دۆستانە” ، “ڕەخنەی زانستی” و “ڕەخنەی چاك”، کە لە بەرامبەردا بەواتای بوونی ڕەخنەی پێچەوانەش دێن و وەها ناونانگەلێك تەنیا هەوڵێکی کۆنەپەرستانەن بۆ بەرگرتن لە ئازادی ڕەخنە. لای من ڕەخنە تەنیا پێویستە پابەندی سێ بنەما بێت؛ ڕاستگۆیی لە گواستەوەی دەقەی ڕەخنەلێگیراو وەك خۆی، پشتبەستن بە لۆجیك لە لێکدانەوەدا، پەلنەهاویشتنی ڕەخنە بۆ کەسایەتی و ژیانی تایبەتی ڕەخنەلێگیراو. بە کورتی ئەگەر ڕەخنە نەتوانێت ڕوخێنەر بێت، ئەوا هەرگیز ناتوانێت لە دونیای ڕۆشنبیریدا شتێك بنیات بنێت و دەچێتە خانەی دەمارگیری ئایدیلۆجیانەی نەزۆك!

بەم کورتەیەوە دەچمە سەر بۆچوونەکانی نووسەر و هیوادارم هەم خودی نووسەر و هەم خوێنەران خراپتێگەیشتن و ناڕۆشنییەکانی من لە وەلامێکدا چێبکەنەوە.

نووسه‌ر ددان به‌وه‌دا ده‌نێت، که‌ ئه‌نارکیزم ئاراسته‌یه‌کی بالاده‌ستی نێو بزاڤی شۆڕشگێرانه‌ی پڕۆلیتاریا بووه‌، ئه‌مه‌ بۆ خۆی سه‌ره‌تاییه‌کی باشه‌ بۆ گفتوگۆی هزری و ڕه‌خنه‌ی لۆجیکییانه‌ و منیش وه‌ك ئه‌نارکییه‌ك به‌ ئه‌رکی خۆمی ده‌زانم، له‌ هه‌وڵی ئه‌وه‌دابم، که‌ ده‌رگه‌کانی ڕه‌خنه‌ ئاوه‌ڵاتر بکه‌م و بوار بۆ به‌شداری که‌سانی تریش بڕه‌خسێنم.

پاش چه‌ند دێڕی سه‌ره‌تا، نووسه‌ر ده‌نووسێت “ته‌رحه‌ نوێیه‌کانی ئه‌م رێبازه‌ به‌ هه‌مان رێچکه‌ی ته‌رحه‌ کۆنه‌کانی سه‌ده‌ی رابردوودا ده‌چێته‌وه‌و له‌ هه‌مان خولگه‌دا ده‌سووڕێته‌وه‌ . ئیمڕۆش هه‌ر وه‌کو دوێنێ ، به‌ربه‌ره‌کانیکردنی مارکسیزم له‌ نێو بزووتنه‌وه‌ی چه‌پی جیهانیدا ، چ وه‌ک تیۆری و چ وه‌ک پراکتیک ، ته‌وه‌ره‌ی چالاکییه‌کانێتی .

به‌داخه‌وه‌ که‌ له‌ په‌رتووکخانه‌ی کوردیدا ئه‌ده‌بیاتی ئه‌نارکی شوێنی خاڵییه‌ و هه‌ر ئه‌مه‌ش وایکردووه‌، کە نووسه‌ران و ته‌نانه‌ت یه‌که‌مین هه‌وڵی (فه‌رهه‌نگی ڕامیاریی) به‌ زمانی کوردی بکه‌ونه‌ ئه‌و هه‌ڵه‌وه‌، که‌ له‌ بری تێڕامان و ده‌رئه‌نجامی لێکۆڵینه‌وه‌ی خۆیان له‌مه‌ڕ ئه‌م هزره‌، ناچار به‌ پشتبه‌ستن به‌ بۆچوون و ده‌سته‌واژه‌ی ئاماده‌کراوی کەسانی تر بن، ئه‌مه‌ش کارایی ئایدیۆلۆجیایه‌، ئه‌رکی بیرکردنه‌وه‌ و تێڕامان به‌ ڕابه‌ران و سه‌رکردایه‌تی پارت و هزریاران دەسپێرێت و دواجار هه‌ر به‌م هۆیه‌وه‌ سۆسیالیزمیش له‌ جیهانی ڕۆشنبیری کوردیدا به‌ ته‌لارێکی ئاماده‌کراو له‌سه‌ر نه‌خشه‌ی کارل مارکس و پاشڕه‌وانی بزانرێت.

منیش ده‌ڵێم که‌ ئه‌نارکیسته‌کان له‌ هاوسه‌رده‌مه‌کانی (کارل مارکس)ه‌وه‌ تا ئەو ڕۆژه‌ش که‌ کۆمه‌ڵگه‌ی یه‌کسان و ئازاد ده‌بێته‌ که‌توار، دژایه‌تی ده‌سه‌لاتخوازی له‌ هزری کارل مارکس و فریدیش ئه‌نگلس و ڕه‌تکردنه‌وه‌ی مارکسیزم وه‌ك ئایدیۆلۆجیا و ڕێڕه‌و (مذهب)ێك و پاشڕه‌وانی، ئه‌رکی هه‌ر سۆشیالیستێکی ئازادیخواز (ئه‌نارکیست) دەزانن. به‌ڵام به‌و شێوه‌ی که‌ مارکسیسته‌کان ڕایده‌گه‌یێنن، دوا ئامانج و ئه‌رکی ئه‌نارکیزم، دژایه‌تی مارکسیزم نییه‌، به‌ڵکو دژایه‌تی ئه‌و بۆچوونانه‌یه‌ له‌ هزری (مارکس)دا، که‌ ئه‌زموونه‌کانی خه‌باتی چینایه‌تی له‌ (کۆمونه‌ی پاریس)ه‌وه‌ تا ئه‌ورۆ، چه‌وتبوون و ناکۆکبوونیان له‌ته‌ك سۆشیالیزم و خه‌ونه‌کانی ئازادیخوازیدا سه‌لماندوون؛ ئۆتۆریته‌، پێشڕه‌وی پارت، دیکتاتۆرییه‌تی پڕۆلیتاریا (دیکتاتۆرییه‌تی پارت) و پڕۆلیتاریزه‌ و سۆشیالیزه‌کردنی ده‌وڵه‌تن. به‌پێچه‌وانه‌وه‌ ئه‌نارکیسته‌کان سه‌راپای هزری مارکس ڕه‌تناکه‌نه‌وه‌، ئه‌نارکۆکۆمونیسته‌کان به‌ڵگه‌ی ئه‌مه‌ن و بۆچوونه‌کانی (پیته‌ر کرۆپۆکین) باشترین به‌ڵگه‌و سه‌رچاوه‌ن.

مێژووی ئه‌م ره‌وته‌ بۆ سه‌رده‌می ده‌رکه‌وتنی پرۆدۆنیزم ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ . تێزه‌ سه‌ره‌کییه‌کانی فیکری ئانارکیستی له‌ بیروبۆچوونه‌کانی پرۆدۆن و پاش ئه‌ویش له‌ به‌رنامه‌ی خه‌باتی باکۆنینییه‌کانه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ هه‌ڵده‌گرێ .

ئه‌م ناساندنه‌ هه‌م سه‌رپێیانه‌ و هه‌م کورتکردنه‌وه‌یه‌، ئه‌مه‌ش بۆ نه‌بوونی سه‌رچاوه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ به‌ زمانی عه‌ره‌بی، فارسی و کوردی، که‌ نووسه‌ر پشتی پێیان به‌ستووه‌. شوێنپێی هزری ئه‌نارکی له‌ هزری حەکیمی چاینی لائۆتسە (The Course and The Right Way)، فیلۆسۆفانی دواتری یۆنانی و هێدۆنیسته‌کان (Hedonists) و سینیکه‌کان (Cynics ) و پەیرەوانی تری لایەنگری مافی سروشتی، بەتایبەت لە ئەندێشەی زێنۆ (Zeno)دا بنیاتنەری قوتابخانەی ڕەواقی و نه‌یاری ئەفلاتون، لە وانە عیرفانییه‌کانی کارپۆکراتیس لە (ئەسکەندەریە)دا هاتوون و کارایی بەرچاویان لەسەر هەندێك لە ئاراستە کریستییەکانی سەدەکانی ناوەراست لە فەرەنسە، ئاڵمان، ئیتالیا، هۆلەند و ئینگلیستان هەبووە. لە مێژووی چاکسازییەکانی (بۆهێمیایی) دا، پیتەر چێلکیسکی (Peter Chelcicky) بەوپەری تواناوە پشتیوانی لەم باوەڕە کرد و لە پەرتوکەکەی خۆیدا «پاکیی باوەڕ»، هەمان هەڵسەنگاندن بەرامبەر دەوڵەت و کلیسا خستەڕوو، چەند سەدە پاشتر (تۆلستۆی)یش بەوە گەیشت. لە نێوان مرۆڤدۆستانی تردا، ڕابێلایس (Rabelais)یش دیارە، کە لە پیاهەڵدانی شاری خۆشبەختی «(Theleme (Gargantua»دا وێنایەك لە ژیان دەخاتەڕوو، کە لە گشت کۆتوبەندەکانی سەروەری ئازاد بووە، لە بۆچوونی بیریارانی ئازادیخوازدا لەوانە La Boetie, Sylvain Marechal, and, above all, Diderot ، ولیەم گودوین (1756-1836) لە نووسینە بەناوبانگەکەیدا(An Enquiry Concerning Political Justice and its Influence upon General Virtue and Happiness (London, 1793)دا، چارلز فۆریە (1772 – 1832)ش لەم مەیدانەدا کارایی داناوە و یەکێكە لە پێشڕەوانی ئەندێشەی ئازادیخوازانە[1]. بەم جۆرە دەبینین، کە ئه‌نارکیزم پێشتر بە کردەوە لە زۆر کۆمەڵگەدا هەبووە[2] و وەك هزریش زۆر پێش پڕۆدۆن هەبوو و داهێنانی هیچ فیلۆسۆفێك و هزریارێك نییه‌، هه‌ر بۆیه‌ ناتوانرێت وه‌ك ڕێڕه‌و (مذهب)ێك لەبەرچاو بگیردرێت و نێوی که‌سێك یا که‌سانێك بکرێته‌ پێشگری وه‌ك مارکسیزم.

هەروەها ئه‌نارکیسته‌کان پێیانوایه‌، ئۆتوریته‌ و له‌قاڵبدانی خه‌بات له‌ پارتێکی ڕامیاریی و ئایدیۆلۆجییایه‌کدا، بکوژی گیانی ئازادیخوازی و پله‌به‌ندیکردنی مرۆڤه‌کانه‌ به‌ سه‌رکرده‌ و بنکرده‌، فه‌رمانده‌ر و فه‌رمانبه‌ر، ژیر و ناژیر، زانا و نه‌زان، تد، که‌ ئه‌مه‌ش سه‌ری له‌ سه‌رمایه‌داری ده‌وڵه‌تی و ده‌وڵه‌تی تاکپارتی دیکتاتۆره‌وه‌ ده‌رده‌چێت و دواجار بێجگه‌ له‌ ڕیفۆرمکردن و په‌ڕوپینه‌کردنی که‌له‌به‌ره‌کانی سیسته‌می سه‌روه‌ری چینایه‌تی، هیچیتری لێبه‌رهه‌م نایێت، بۆ ئه‌مه‌ش به‌ڵگه‌ زۆرن و چاوگێرانێکی خێرا له‌ (روسیه‌)وه‌ تا چین و کوبا و یوگوسلاڤیا و وڵاتانی ئه‌فریکی پرۆبۆلشه‌ڤیك و ..تد، وه‌ڵامی مێژوون بۆ تێنه‌گه‌یشتنه‌کانی کال مارکس و پاشڕه‌وانی له‌وه‌ی که‌ ئه‌نارکییه‌کان له‌ ئینته‌رناسیوناڵی یه‌که‌مدا و له‌ شۆڕشی ڕوسیه‌ و ئیسپانیا و هه‌وڵه‌کانی دواتردا بانگه‌وازییان بۆ ده‌کرد و گیانیان له‌پێناویدا به‌ختکرد.

ئه‌نارکیسته‌کان هه‌ر له‌ پێش ئینته‌رناسیونالی یه‌که‌مه‌وه‌، ڕایانگه‌یاند، که‌ پارته‌ ڕامیارییه‌کان پارچه‌ پارچه‌گه‌ری بزاڤی سۆشیالیستین، به‌ ڕێڕه‌وکردنی ئایدیۆلۆژیایه‌ك مرۆڤه‌کان ده‌سته‌مۆ ده‌کەن و ئازادی و یه‌کسانی و دادپه‌روه‌ری کۆمه‌ڵایه‌تی له‌ سایه‌ی سه‌روه‌ری چینایه‌تیدا (به‌ هه‌موو شێوه‌کانی ده‌وڵه‌ته‌وه‌) په‌ژمورده‌ ده‌بن و وەك خه‌ونی ئازادیخوازان له‌ سیاچاله‌کانی ده‌سه‌ڵاتدا دەتاسێنرێن.

له‌به‌رئه‌وه‌ی نووسه‌ر ئه‌نارکیزمی کردووه‌ته‌ داهێنانی پرۆدۆن و باکونین، به‌پێویستی ده‌زانم وه‌ڵامی نامه‌یه‌کی کارڵ مارکس له‌لایه‌ن (پرۆدۆن)وه‌، که‌ خۆشبه‌ختانه‌ وه‌رگیڕدراوه‌ته‌ سه‌ر زمانی فارسی، عه‌ره‌بی و کوردی و به‌ زۆربه‌ی زمانه‌کانیش هه‌یه‌، بکه‌مه‌ به‌ڵگه‌ی ناپرۆدۆنیستبوون و ناباکونینیستبوونی ئه‌نارکیزم و هاوکات ڕه‌خنه‌ی پرۆدۆن له‌وه‌ی که‌ مارکس و هاوڕێیانی خه‌ریکی داڕێژانی ڕێڕه‌و (مذهب)ێکی دونیایین، ئه‌وه‌ی که‌ ئه‌وڕۆکه‌ مارکسیسته‌کان به‌ شانازییه‌وه‌ وه‌ك هه‌ڵگری هه‌ر ئایینێکی تر کارل مارکس و پاشڕه‌وانی وی ده‌که‌نه‌ په‌یامبه‌ری ئایینه‌که‌یان و سۆشیالیزم به‌ داهێنراوی ئه‌و و ئه‌وانیتر و دانانی په‌رتووکه‌کانیان له‌ ڕیزی په‌رتووکه‌ ئاسمانییه‌ سه‌رو ڕه‌خنه‌کان، دادەنێن.

وەڵامنامەی پڕۆدۆن (Pierre-Joseph Proudhon ) بۆ مارکس (Karl Heinrich Marx )

وه‌ره‌ به ته‌واوی توانا بۆ دۆزینه‌وه‌ی یاساكانی كۆمه‌ڵگا پێكه‌وه كار و ڕاوێژ بكه‌ین، به‌م چه‌شنه ‌كه‌ ئه‌م یاسایه‌ له كۆمه‌ڵگادا كار ده‌كات، واته باشترین شێوازێك كه ده‌كرێت بۆ دۆزینه‌وه‌ی ئه‌وان بیگرینه به‌ر.

به‌ڵام، بۆ خاتری خوا، دوای ئه‌وه‌یكه گشت به‌سته‌ڵه‌كه فكرییه‌كانمان وه‌لانان، ڕێگا مه‌ده ئه‌وه‌یكه هه‌وڵمان بۆی داو و پێی گه‌یشتین، بیڕوڕا و تێڕوانینێكی تر به سه‌ر خه‌ڵكدا بسه‌پێنین و ده‌رخواردیان بده‌ین …. من له قووڵایی دڵمه‌وه ڕێز له بیروڕای تۆ ده‌گرم كه ده‌خوازی ته‌واوی تێڕوانینه جۆراوجۆره‌كان لێكبده‌یه‌وه و ڕوونیان بكه‌یه‌وه.

با، له كردار و ڕه‌فتاردا، باش و مێهره‌بان بین. ڕێگا بده نموونه‌یه‌‌ك له پێكه‌وه هه‌ڵكردنی (تۆلێرانس) وشیارانه و دووربینانه به جیهان نیشان بده‌ین.

ته‌نیا به‌و مه‌به‌سته‌ كه ئێمه له سه‌روی جووڵانه‌وه‌یه‌كی نوێین. وه‌ره با ئێمه خۆمان وا نیشان نه‌ده‌ین كه ته‌حه‌مولی كه‌س ناكه‌ین.

وه‌ره با ئێمه په‌یامنێرانی دینێكی نوێ نه‌بین، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر ئه‌م دینه، دینی مه‌نتیق، دینی عه‌قڵێكی ته‌واو بێت.

وه‌ره هه‌ر چه‌شنه ناڕه‌زایه‌تییه‌ك به‌خێر هاتن بكه‌ین و به باوه‌شێكی ئاوه‌ڵا وه‌ریبگرین و هه‌ر چه‌شنه بایكۆت، ڕیزپه‌ڕیی (استثناء) و وشكه‌سۆفیه‌تی مه‌حكوم بكه‌ین.

با، هه‌رگیز، هیچ پرسیارێك وه‌كوو بابه‌تێكی یه‌كجاره‌كی و ته‌واو وه‌رنه‌گرین و ته‌نانه‌ت دوای ئه‌وه‌یكه دوایین باس و لێدوانی خۆشمان هه‌ڵسه‌نگاند و پێیداچووینه‌وه و كۆتاییمان پێهێنا، بتوانین ئه‌گه‌ر پێویست بێت جارێكی تریش به شێنه‌یی، به پێكه‌نین و قسه‌ی خۆش ده‌ست پێ بكه‌ینه‌وه.

به‌ پێی مه‌رجێكی وا، به‌خۆشییه‌كی ته‌واوه‌‌وه، له كۆڕی ئێوه‌دا به‌شدار ده‌بم. ئه‌گینا، به‌شدار نابم.“[3]

ئانارکیزمی نیوه‌ی یه‌که‌می سه‌ده‌ی پێشوو که‌ به‌ پرۆدۆنیزم ده‌ناسرا ، ره‌و‌تێکی خۆجێیی فه‌ڕه‌نسایی بوو . له‌ نێو بزووتنه‌وه‌ی سۆسیالیستیی فه‌ڕه‌نسادا گه‌شه‌یکردو هیچ شێوه‌ شه‌قڵێکی ئینته‌رناسیۆنالیستی پێوه‌ نه‌بوو . شێوه‌ سۆسیالیزمێک که‌ پرۆدۆن بانگاشه‌ی بۆ ده‌کرد ، سۆسیالیزمی ورده‌بۆرژوازی بوو . کرێکارانی په‌یوه‌ست به‌م ره‌وته‌ ره‌چه‌ڵه‌کێکی جووتیارییان هه‌بوو

بەلام بە پێچەوانەی پاگەندەی نووسەرەوە ئایدیاکانی پرۆدۆن هاوسەردەمی نێونەتەوەیی یەکەم، بوونە هەڵخڕێنەری بەرچاوی بزاڤی سۆشیالیستی لە ولاتانی خوارووی ئەوروپا، نووسەر دەتوانێت بگەرێتەوە سەر دابەشبوونی بزاڤی کرێکاری و سۆشیالیستی لە ئەنجامی پێلانگێڕی باڵی مارکسیستی ئینتەرناسیونالی یەکەم دژی ئەنارکییەکان و سەرنج بدات و ببینێت، کە بە هەژماریش کامە باڵ زۆرینەی دواکەوت و کام باڵی بزاڤی کرێکاری کارا و چالاك مایەوە؟! هەروەها ئێستاشی لەتەکدا بێت، ئایدیاکانی پرۆدۆن وەك سەرچاوەیەکی خواستراوی هزری سۆشیالیزمی ئازادیخوزانە گرنگی خۆیان لەدەست نەداوە. بەڵام ئەوەی کە هزری وی لەلایەن پارت و دەسەلاتەکانەوە بەکار نەبران و لە ماسمیدیادا پاگەندەیان بۆ نەکرا، بۆ توخمی ئازادیخوازانەی ئایدیاکانی وی دەگەرێتەوە، کە لەتەك دەسەڵاتخوازیدا ناکۆك و ناتەبان و دژ دەوەستنەوە و بەکەڵکی قەیرانەکانی وڵستریت (wall street) نایێن.

لێره‌دا تووشی شۆك ده‌بم، که‌ نووسه‌ر و زۆرێكی تر له‌ مارکسیسته‌کان، چۆن ڕێگه‌ بەخۆیان ده‌ده‌ن، هه‌مان هه‌ڵه‌ی مارکس و لێنین و پاشڕه‌وانیان دووباره‌ ده‌که‌نه‌وه‌ و ئێستاش بە هەمان ئاخاوتنی سەردەمی مارکس سووکایەتی بە جوتیاران و خەڵکی گوندی دەکەن، له‌ کاتێکدا که‌ ئه‌زموونی شۆڕشی ڕوسیه‌ ئه‌وه‌ی سه‌لماند، که‌ جوتیاران هێزێكی کۆمه‌ڵایه‌تی و ئابووریی کاران و به‌بێ هاوکاری و ئازادی و ئاماده‌یی خۆبه‌خشانه‌ی ئه‌وان ژیانی کۆمه‌ڵگه‌ ناگوزەرێنرێت و پیشه‌سازی ئۆتۆمه‌بێل و له‌شکری سووری پڕچه‌ك، به‌بێ پشتیوانی جوتیاران و ته‌نانه‌ت خودی شۆڕشی 1917 به‌بێ جوتیاران، بڵقی سه‌ر ئاو بوون. ئه‌گه‌ر جوتیاران ئه‌و هێزه‌ هیچه‌ن، که‌ شۆڕشی مارکسیسته‌کان په‌راوێزیان ده‌خات و ده‌یانکاته‌ سومبولی سوکایه‌تی، ئه‌دی بۆ شاگرده‌که‌ی مارکس و لێنین، (ستالین) دوور لە ئامادایی و خواستی خودی جوتیاران، ناچار به‌ سه‌پاندنی مۆدێلێکی دیکتاتۆریانە و کاریکاتۆریانەی هەرەوەزیی کشتوکاڵی ده‌بێت و ده‌یان هه‌زار جوتیار ده‌بنه‌ قوربانی به‌رنامه‌ ناوه‌ندییه‌کانی بۆلشه‌ویزم؟

ئەوەی کامە ئاراستە و کامە شێوە (دەولەتی یا ئەنارکی) لە سۆشیالیزم توانی لەتەك ئازادیدا هەڵبکات و کامە یوتوپیی و کامە کەتواریی بوو، کامە وردەبۆرجوازیی و کامە دژە بۆرجوازیی بوو، خوێنەر دەتوانێت لەبەر ڕۆشنایی خەرواری دۆکومێنتەکان و بەراوردکارییەکانی دەسەلاتداری قوچکەیی بۆلشەڤیکەکان و خۆبەڕێوەبەرایەتی هەرەوەزییەکانی شۆرشی ئیسپانیادا، بەخۆی بەبێ پێشداوەری من یا کەسێکی تر بەدەستی بهێنێت!

پەراوێز و سەرچاوەکان:

* ڕێکەوتی ئەم تەواوبوونی نووسینە بۆ زیاتر لە شەش مانگ لەمەوبەر دەگەڕێتەوە، بەڵام لەبەرنەبوونی کات بۆ پاکنووسکردنی، بڵاوکردنەوەی دواکەوت، هیوادارم کارایی خۆی لەدەست نەدابێت.

** گروپی کۆمونیستی ئینتەرناسیونالیست (ICC)، گروپێکی ئۆرتۆدۆکسی مارکسیسته‌ و له‌ پارتایه‌تیدا واوه‌تر له‌ لێنیسته‌کان باوه‌ڕییان به‌ ڕابه‌ڕایه‌تی و پۆڵایینبوونی پارت هه‌یه‌. ئەو گروپە باوەڕی بە خەباتی جەماوەری نییە و هەموو ڕێکخراوبوونێکی جەماوەری ڕەتدەکەنەوە و تەنیا بانگەواز بۆ یەك رێکخراو دەکەن، ئەویش پارتە جیهانییەکەی خۆیانە و بەس.

*** من بە مەبەستەوە واژەی (شورا) ڕەتدەکەمەوە، چونکە یەکەم لە کوردیدا واژەی (شورە) پەرژینمان هەیە و بۆ ئەوەی تێکەڵ نەبێت، دووەم دەمەوێت لە (شورا)ی ئیسلامی جیای بکەمەوە، چونکە شورای ئیسلامی پێهاتەیەکی قوچکەییە و (سۆڤیەت) و (کۆمونە) و (ئەنجومەن) ناقوچکەیین و لەسەر بنەمای کۆبوونەوەی گشتی پێکدین و بەو میکانیزمە ڕێگری لە ئۆتۆریتە و دەستبەسەرداگرتن و قۆرخکردن لە سەرەوەرا دەگرن، بەڵام شورای ئیسلامی بۆ سەپاندنی دەسەڵاتی پارتی خوا (حزب‌اللە) و شەریعەتەکەی لەسەر زەوی هاتووەتە بوون و پێش ئیسلامیش وەها شورایەك لە هەڵبژاردەی پیاوانی ناودار و دەولەمەند بۆ کاروبار بەکار براوە و خەڵکی هەژار و بێدەسەڵات مافی گەیشتنی بە بڕیاردان لە شورادا نەبووە و لە هەموو سەردەمەکاندا ڕێکخستنێکی قوچکەیی بووە و ئەوەی کە کۆمونیستەکانی ئێران و عیراق هیچ هەستیارییەکیان بەو ناوە نییە، بۆ قوچکەخوازی و دەسەلاتخوازییان دەگەرێتەوە، بەڵام ئەوەی لە کۆمونەی پاریس و لە شۆڕشی١٩١٧ و دواتردا پێكدێن، سۆڤیەتەکان بوون، کە بە واتای [ (Soviet (council]، کە هەمان واتای کۆمونە دەگەیێنێت و ئەگەر بە واتای وشە لێکی بدەینەوە لە ئێستادا هیچ ناگەیێنێت و دەبێتە شارەوانی، بەڵام لەبەر ئەوەی پێشینەیەکی ڕامیاریی هەیە و چەمکێکی بەرێوەبردن وەك ئەڵتەرناتیڤ دەخاتەڕوو، لە ئێستادا دەکرێت ئەنجومەن لەسەر بنەمای کۆبوونەوەی گشتی و بڕیاردانی گشتی، بگەییێنێت. بۆیە بەڕای من یا (ئەنجومەن)ی کوردی یا (سۆڤیێت)ی ڕوسی یا ( کۆمونە)ی فەرەنسی دروستترە بەکار ببرێت.

**** چەند جارێك نامیلکە وەرگێڕدراوەکانی (خەباتی ڕاستەخۆ) ، (مارکسیزم و ئەنارکیزم) ، (گفتوگۆی خەیاڵکردی مارکس و باکونین) ، (بەرەو ئەنارکیزم)م بۆ پەرتووکخانەی ئەلەکترۆنی کوردی (http://www.pertwk.com/ktebxane/) ڕەوانەکردن، بەڵام بەداخەوە نە وەڵامیان دامەوە و نە نامیکەکانیشیان بڵاوکردنەوە. ئەمە لە کاتێکدا کە لەوەتەی ئەو پەرتووکخانەیە سەریهەڵداوە، یەکێك بووم لەو کەسانەی کە بە هەموو جۆرێك هەوڵم داوە بە خەڵکی بناسێنم، ئەوەش لەبەر ئەوەی کە پێموابووە پڕۆژەیەکی کراوە و خۆرایی و گشتی و چاکە و بەربەستەکانی خوێندنەوە (دەسترانەگەیشتن و نەبوونی توانانی کڕین و کەمی سەرچاوە و زۆرێکی تر)ی شکاندوون و جێگەی دڵخۆشییە. بەڵام کاتێك کە ڕێگری لە بڵاوکردنەوەی هەندێك بڵاوکراوە بگرێت، دەچێتە ژێڕ پرسیار و ئیتر ڕاستگۆیی خۆی لەدەست دەدات و پێویستە نێوی (پەرتووکخانەی کوردی) لەسەر خۆی لابدات و بیگۆڕێت بە (پەرتووکخانەی (هەندێك پەرتووکی کوردی)، چونکە پێویستە پەرتووکخانەی کوردی هەموو چاپکرا و بڵاوکراوەیەکی کوردی بگرێتە خۆی و سانسوور لەسەر هیچ هزر و ئاراستەیەکی بیرکردنەوە و ڕۆشنبیری دانەنێت.

[1] Rudolph Rocker, Anarchism and Anarcho-Syndicalism, History of Anarchist Philosophy from Lao-Tse to Kropotkin

[2] Anarchism: From Anarchy to Anarchism (300CE to 1939) v. 1 & 2 : A Documentary History of Libertarian Ideas

[3] دەقی نامەکە بەرێز قەرەنی قادری وەریگیڕاوەتە سەر کوردی و لە کوردستان پرێس وەرگیراوە

http://www.anarkismo.net/article/12187

http://www.marxists.org/reference/subject/economics/proudhon/letters/46_05_17.htm

[4] التحرریة / البحث عن مجتمع المستقبل / قواعد التبادل ، دانییل گرین, ترجمة: جورج سعد، حداثة CNT- AIT ، ص٩

[5] http://anarkistan.issuu.com/sakurdistan/docs/marksizm_u_anarkizm

[6] التحرریة/ الافکار المحوریة للتحرریة/ المسائل اللغویة المتعلقة بکلیمة تحرریة، دانییل گرین، ترجمة: جورج سعد، حداثة CNT- AIT ، ص٨

Enarkîzm, Pertûkxaney Kurdî û Serçawey Rexnegranî


ewey lêreda demewêt leserî bidwêm, nasandî enarkîzm nîye, çunke pêştir çend babetêkim le beşî (A)î pertûkî (an nanirchist FAQ) wek serçawey birrwapêkraw le demî xudî bîryaranî klasîk û hawçerxî enarkîzmewe, kirduwe be kurdî û herweha beşekanî (D) û (J) le layen hawrêyekewe wergêrdrawnete ser kurdî û beşekanî trîşî be hewllî hawrêyanî tir lejêr wergêrandin, ewey demewêt lêreda roşnayî bxemeser, wtarêkî rexneyî berrêz (fuad qeredaxî)ye, ke le 25 fêbrîwerî 2008da be dûbeş le wêblagekey xoyda bllawîkirduwetewe û min maweyek lemewber*, le katêkda xerîkî helldanewey babete nwêyekanî nûser bûm, berrêkewt berçawm kewt.

wek dezanîn û pêyuyistîşe peyrewî lêbkeyn, rexne le her hizrêk ya deqêk, pêwîstî be bellgey mellmuse ke le xudî serçawekanî ew hizre ya ew deqewe wergîrabin. nakrêt min rexne le marksîzm bigrim û bellge bo selmandnî boçûnekanim lemerr drustî ya nadrustî marksîzm, le djeboçûnekanî marksîzimda bgerrm. bedaxewe eme helleyekî gewreye ke beser berrêz (fuad qeredaxî)da têperrîwwe. min nawî denêm beserda tperrîn, leberewey ke (fuad qeredaxî) ta ewendey min agadarbim, le hîç partêkî ramyarîda endam nîye û rexnegrêkî şarezaye. eger rexneyekî wa endamî partêk bîgirtaye, be dillnyayyewe, zor cêgey serinc û lome nedebû, çunke bîrkirdnewey endamî part wawetir le snûrekanî aydyolocyay parteke birrnakat.

be birrway min, leber ewey ke rexnekey nûser:

– le nasandnî enarkîzm û bew şêweyey ke xoy nasandûyetî: enarkîzmî prodonî û enarkîzmî bakonînî, letek xoyda kewtuwete nakokî.

– boçûnî djeenarkîyanî kirduwe be serçawe û bellge bo hizrî enarkî û boçûnî hizryaranî.

– grupî komunîstî înternasîwnalîstî lêgorrawe be grupêkî enarkî.

bew pêye le bnemakanî rexnegirtin laydawe û rexneyekî awa tenya detwanêt pêdagirtnewey aydyolocyane bêt leser rexne nabecêkanî pêştrî hawbîranî nûser û her em lawazîy û nabecêyyey rexnekey nûser bû, ke mnî bo wellamdaneweyekî lem core handa û hîwadarm twanîbêtim, derge leser miştumrrêkî krawe û hemelayene bkemewe, taweku xwêneran beşdarî û dawerî têda bken.

hellbete pêwîste eweş bllêm, ke min yekêkim le layengranî rexney ruxêner û birrwam bew nawnangelî “rexney binyatner” , “rexney dostane” , “rexney zanistî” û “rexney çak”, ke le beramberda bewatay bûnî rexney pêçewaneş dên û weha nawnangelêk tenya hewllêkî koneperistanen bo bergirtin le azadî rexne. lay min rexne tenya pêwîste pabendî sê bnema bêt; rastgoyî le gwastewey deqey rexnelêgîraw wek xoy, piştbestin be locîk le lêkdaneweda, pelnehawîştnî rexne bo kesayetî û jyanî taybetî rexnelêgîraw. be kurtî eger rexne netwanêt ruxêner bêt, ewa hergîz natwanêt le dunyay roşinbîrîda ştêk binyat bnêt û deçête xaney demargîrî aydîlocyaney nezok!

bem kurteyewe deçme ser boçûnekanî nûser û hîwadarm hem xudî nûser û hem xwêneran xraptêgeyiştin û narroşnîyekanî min le welamêkda çêbkenewe.

nûser ddan beweda denêt, ke enarkîzm arasteyekî baladestî nêw bzavî şorrişgêraney prrolîtarya buwe, eme bo xoy seretayyekî başe bo giftugoy hizrî û rexney locîkîyane û mnîş wek enarkîyek be erkî xomî dezanim, le hewllî ewedabim, ke dergekanî rexne awellatir bkem û bwar bo beşdarî kesanî trîş brrexsênim.

paş çend dêrrî sereta, nûser denûsêt “ terhe nwêyekanî em rêbaze be heman rêçkey terhe konekanî sedey rabirdûda deçêtewew le heman xulgeda desûrêtewe . îmrroş her weku dwênê , berberekanîkirdnî marksîzm le nêw bzûtnewey çepî cîhanîda , çi wek tyorî û çi wek praktîk , tewerey çalakîyekanêtî .

bedaxewe ke le pertûkxaney kurdîda edebyatî enarkî şwênî xallîye û her emeş waykirduwe, ke nûseran û tenanet yekemîn hewllî (ferhengî ramyarîy) be zmanî kurdî bkewne ew hellewe, ke le brî têrraman û derencamî lêkollînewey xoyan lemerr em hizre, naçar be piştbestin be boçûn û destewajey amadekrawî kesanî tir bin, emeş karayî aydyolocyaye, erkî bîrkirdnewe û têrraman be raberan û serkirdayetî part û hizryaran despêrêt û dwacar her bem hoyewe sosyalîzmîş le cîhanî roşinbîrî kurdîda be telarêkî amadekraw leser nexşey karl markis û paşrrewanî bzanrêt.

mnîş dellêm ke enarkîstekan le hawserdemekanî (karl markis)ewe ta ew rojeş ke komellgey yeksan û azad debête ketwar, djayetî deselatixwazî le hizrî karl markis û frîdîş englis û retkirdnewey marksîzm wek aydyolocya û rêrrew (mijhib)êk û paşrrewanî, erkî her soşyalîstêkî azadîxwaz (enarkîst) dezanin. bellam bew şêwey ke marksîstekan raydegeyênin, dwa amanc û erkî enarkîzm, djayetî marksîzm nîye, bellku djayetî ew boçûnaneye le hizrî (markis)da, ke ezmûnekanî xebatî çînayetî le (komuney parîs)ewe ta ewro, çewtbûn û nakokbûnyan letek soşyalîzm û xewnekanî azadîxwazîda selmandûn; otorîte, pêşrrewî part, dîktatorîyetî prrolîtarya (dîktatorîyetî part) û prrolîtarîze û soşyalîzekirdnî dewlletin. bepêçewanewe enarkîstekan serapay hizrî markis retnakenewe, enarko-komunîstekan bellgey emen û boçûnekanî (pîter kropokîn) baştrîn bellgew serçawen.

mêjûy em rewte bo serdemî derkewtnî prodonîzm degerrêtewe . têze serekîyekanî fîkrî anarkîstî le bîruboçûnekanî prodon û paş ewîş le bernamey xebatî bakonînîyekanewe serçawe helldegrê .

em nasandne hem serpêyane û hem kurtkirdneweye, emeş bo nebûnî serçawe degerrêtewe be zmanî ‘erebî, farsî û kurdî, ke nûser piştî pêyan bestuwe. şwênpêy hizrî enarkî le hizrî hekîmî çaynî lao- tse (The Course and The Righit Way), fîlosofanî dwatrî yonanî û hêdonîstekan (Hedonistis) û sînîkekan (Ciynicis ) û peyrewanî trî layengrî mafî sruştî, betaybet le endêşey zêno (Zeno)da binyatnerî qutabxaney rewaqî û neyarî eflatun, le wane ‘îrfanîyekanî karpokratîs le (eskenderye)da hatûn û karayî berçawyan leser hendêk le araste krîstîyekanî sedekanî nawerast le ferense, allman, îtalya, holend û înglîstan hebuwe. le mêjûy çaksazîyekanî (bohêmyayî) da, pîter çêlkîskî (Peter Chelcickiy) bewperî twanawe piştîwanî lem bawerre kird û le pertukekey xoyda “pakîy bawerr”, heman hellsengandin beramber dewllet û klîsa xisterrû, çend sede paştir (tolistoy)îş bewe geyişt. le nêwan mrovdostanî tirda, rabêlays (Rabelais)îş dyare, ke le pyahelldanî şarî xoşbextî “(Theleme (Gargantua”da wênayek le jyan dexaterrû, ke le gişt kotubendekanî serwerî azad buwe, le boçûnî bîryaranî azadîxwazda lewane La Boetie, Syilvain Marechal, and, above all, Diderot , wilyem guduyn (1756-1836) le nûsîne benawbangekeyda(An Enquiry Concerning Political Justice and itis Inifluence upon General Virtue and Happiness (London, 1793)da, çarliz forye (1772 – 1832)şi lem meydaneda karayî danawe û yekêke le pêşrrewanî endêşey azadîxwazane[1]. bem core debînîn, ke enarkîzm pêştir be kirdewe le zor komellgeda hebuwe[2] û wek hizrîş zor pêş prrodon hebû û dahênanî hîç fîlosofêk û hizryarêk nîye, her boye natwanrêt wek rêrrew (mijhib)êk leberçaw bgîrdrêt û nêwî kesêk ya kesanêk bikrête pêşgrî wek marksîzm.

herweha enarkîstekan pêyanwaye, oturîte û leqallbdanî xebat le partêkî ramyarîy û aydyolocîyayekda, bkujî gyanî azadîxwazî û plebendîkirdnî mrovekane be serkirde û binkirde, fermander û fermanber, jîr û najîr, zana û nezan, …tid, ke emeş serî le sermayedarî dewlletî û dewlletî takpartî dîktatorewe derdeçêt û dwacar bêcge le rîforimkirdin û perrupînekirdnî keleberekanî sîstemî serwerî çînayetî, hîçîtrî lêberhem nayêt, bo emeş bellge zorn û çawgêranêkî xêra le (rusye)we ta çîn û kuba û îwguslavya û wllatanî efrîkî probolşevîk û ..tid, wellamî mêjûn bo tênegeyiştnekanî kal markis û paşrrewanî lewey ke enarkîyekan le înternasîwnallî yekemda û le şorrşî rusye û îspanya û hewllekanî dwatirda bangewazîyan bo dekird û gyanyan lepênawîda bextkird.

enarkîstekan her le pêş înternasîwnalî yekemewe, rayangeyand, ke parte ramyarîyekan parçe parçegerî bzavî soşyalîstîn, be rêrrewkirdnî aydyolojyayek mrovekan destemo deken û azadî û yeksanî û dadperwerî komellayetî le sayey serwerî çînayetîda (be hemû şêwekanî dewlletewe) pejmurde debin û wek xewnî azadîxwazan le syaçalekanî desellatda detasênrên.

leberewey nûser enarkîzmî kirduwete dahênanî prodon û bakunîn, bepêwîstî dezanim wellamî nameyekî karll markis lelayen (prodon)we, ke xoşbextane wergîrdrawete ser zmanî farsî, ‘erebî û kurdî û be zorbey zmanekanîş heye, bkeme bellgey naprodonîstbûn û nabakunînîstbûnî enarkîzm û hawkat rexney prodon lewey ke markis û hawrêyanî xerîkî darrêjanî rêrrew (mijhib)êkî dunyayîn, ewey ke ewroke marksîstekan be şanazîyewe wek hellgrî her ayînêkî tir karl markis û paşrrewanî wî dekene peyamberî ayînekeyan û soşyalîzm be dahênrawî ew û ewanîtir û dananî pertûkekanyan le rîzî pertûke asmanîye seru rexnekan, dadenên.

wellamnamey prrodon (Pierre-Joseph Proudhon ) bo markis (Karl Heinrich Marx )

were be tewawî twana bo dozînewey yasakanî komellga pêkewe kar û rawêj bkeyn, bem çeşne ke em yasaye le komellgada kar dekat, wate baştrîn şêwazêk ke dekrêt bo dozînewey ewan bîgrîne ber.

bellam, bo xatrî xwa, dway eweyke gişt bestelleke fikrîyekanman welanan, rêga mede eweyke hewillman boy daw û pêy geyiştîn, bîrura û têrrwanînêkî tir be ser xellkda bsepênîn û derixwardyan bdeyn …. min le qûllayî dillmewe rêz le bîruray to degrim ke dexwazî tewawî têrrwanîne corawcorekan lêkbdeyewe û rûnyan bkeyewe.

ba, le kirdar û reftarda, baş û mêhreban bîn. rêga bde nmûneyek le pêkewe hellkirdnî (tolêranis) wişyarane û dûrbînane be cîhan nîşan bdeyn.

tenya bew mebeste ke ême le seruy cûllaneweyekî nwêyn. were ba ême xoman wa nîşan nedeyn ke tehemulî kes nakeyn.

were ba ême peyamnêranî dînêkî nwê nebîn, tenanet eger em dîne, dînî mentîq, dînî ‘eqllêkî tewaw bêt.

were her çeşne narrezayetîyek bexêr hatin bkeyn û be baweşêkî awella werîbgrîn û her çeşne baykot, rîzperrîy (astipnaء) û wişkesofyetî mehkum bkeyn.

ba, hergîz, hîç pirsyarêk wekû babetêkî yekcarekî û tewaw wernegrîn û tenanet dway eweyke dwayîn bas û lêdwanî xoşman hellsengand û pêydaçûynewe û kotayîman pêhêna, bitwanîn eger pêwîst bêt carêkî trîş be şêneyî, be pêkenîn û qsey xoş dest pê bkeynewe.

be pêy mercêkî wa, bexoşîyekî tewawewe, le korrî êweda beşdar debim. egîna, beşdar nabim. “[3]

anarkîzmî nîwey yekemî sedey pêşû ke be prodonîzm denasra , rewtêkî xocêyî ferrensayî bû . le nêw bzûtnewey sosyalîstîy ferrensada geşeykirdu hîç şêwe şeqllêkî înternasyonalîstî pêwe nebû . şêwe sosyalîzmêk ke prodon bangaşey bo dekird , sosyalîzmî wirdeborijwazî bû . krêkaranî peywest bem rewte reçellekêkî cûtyarîyan hebû

belam be pêçewaney pagendey nûserewe aydyakanî prodon hawserdemî nêwneteweyî yekem, bûne hellixrrênerî berçawî bzavî soşyalîstî le wlatanî xwarûy ewrupa, nûser detwanêt bgerêtewe ser dabeşbûnî bzavî krêkarî û soşyalîstî le encamî pêlangêrrî ballî marksîstî înternasîwnalî yekem djî enarkîyekan û serinc bdat û bbînêt, ke be hejmarîş kame ball zorîney dwakewt û kam ballî bzavî krêkarî kara û çalak mayewe?! herweha êstaşî letekda bêt, aydyakanî prodon wek serçaweyekî xwastrawî hizrî soşyalîzmî azadîxuzane gringî xoyan ledest nedawe. bellam ewey ke hizrî wî lelayen part û deselatekanewe bekar nebran û le masmîdyada pagendeyan bo nekra, bo tuxmî azadîxwazaney aydyakanî wî degerêtewe, ke letek desellatixwazîda nakok û nateban û dij dewestnewe û bekellkî qeyranekanî wllistrît (wall sitreet) nayên.

lêreda tûşî şok debim, ke nûser û zorêkî tir le marksîstekan, çon rêge bexoyan deden, heman helley markis û lênîn û paşrrewanyan dûbare dekenewe û êstaş be heman axawtnî serdemî markis sûkayetî be cutyaran û xellkî gundî deken, le katêkda ke ezmûnî şorrşî rusye ewey selmand, ke cutyaran hêzêkî komellayetî û abûrîy karan û bebê hawkarî û azadî û amadeyî xobexşaney ewan jyanî komellge naguzerênrêt û pîşesazî otomebêl û leşkrî sûrî pirrçek, bebê piştîwanî cutyaran û tenanet xudî şorrşî 1917 bebê cutyaran, billqî ser aw bûn. eger cutyaran ew hêze hîçen, ke şorrşî marksîstekan perawêzyan dexat û deyankate sumbulî sukayetî, edî bo şagirdekey markis û lênîn, (stalîn) dûr le amadayî û xwastî xudî cutyaran, naçar be sepandnî modêlêkî dîktatoryane û karîkatoryaney herewezîy kiştukallî debêt û deyan hezar cutyar debne qurbanî bername nawendîyekanî bolşewîzm?

ewey kame araste û kame şêwe (dewletî ya enarkî) le soşyalîzm twanî letek azadîda hellbkat û kame îwtupîy û kame ketwarîy bû, kame wirdeborcwazîy û kame dje borcwazîy bû, xwêner detwanêt leber roşnayî xerwarî dokumêntekan û berawirdkarîyekanî deselatdarî quçkeyî bolşevîkekan û xoberrêweberayetî herewezîyekanî şorşî îspanyada, bexoy bebê pêşdawerî min ya kesêkî tir bedestî bhênêt!

گوشتخواردن هۆکارێك بۆ برسیەتی جیهانی

باوه‌ڕ بکه‌ی یا نا: گۆشت بۆ برسیه‌تی جیهانی واته‌ به‌دبه‌ختی!

ڕۆژانه‌ لە جیهاندا 18.000 مناڵ له‌ برسا دەمرن!

ساڵانه‌ لە جیهاندا 30.000.000 ملیۆن کەس له‌ برسا ده‌مرن!

ڕۆژانه‌ لە جیهاندا 18.000 مناڵ له‌ برسا دەمرن!

دایکه‌ زه‌وی زیاتر له‌ پێداویستی هه‌موو مرۆڤه‌کان خواردمان پێده‌به‌خشێت! به‌م پێیه‌ هۆی بوونی830.000.000 ملیۆن مرۆڤی برسی له‌سه‌ر ڕووی زه‌مین چییه‌؟

بۆ دابینکردنی ڕژێمی خواردنی پێکهاتوو له‌ گشت جۆره‌کانی به‌رهه‌می گۆشتی، زه‌وی و ئاو و سه‌رچاوه‌کانی تر، که‌ ده‌توانن له‌ خزمه‌تی به‌رهه‌مهێنانی خواردنی مرۆڤه‌کاندا به‌کارببرێن، بۆ کشت و پێگه‌یاندنی ئه‌و به‌رهه‌مانه‌ی، که‌ بۆ خۆراکی ئاژه‌لانی به‌رهه‌مهاتوو به‌ شێوازی پیشه‌سازی سوودیان لێ وه‌رده‌گیرێت، به‌کار ده‌برێن. به‌پێی دوا ڕاپۆرتی دامه‌زراوه‌ی Compassion in World Framing به‌رهه‌مه‌ کشتوکاڵییه‌کان، که‌ ده‌توانن زگی ملیۆنان مرۆڤی برسی تێر بکه‌ن، ته‌نیا بۆ به‌رهه‌مهێنان و پێگه‌یاندنی بڕێکی زۆر که‌متر گۆشت به‌کار ده‌برێن؛ بۆ به‌رهه‌مهێنانی ته‌نیا یه‌ك (1) کیلۆگرام گۆشتی شیاوی سوودلێورگرتنی ئاژه‌ڵێك، شازده‌ (16) کیلۆگرام گه‌نم به‌کار ده‌برێت!

مرۆڤێکی سه‌روو هه‌ژده‌ ساڵی بۆ پێداویستییه‌کانی ژیانی ڕۆژانه‌ی خۆی نزیکی 2.000 کالۆری وزه‌ به‌کار ده‌بات. له‌ ڕاستیدا ته‌واوی کالۆری به‌کاربراو بۆ بزووتن، هه‌ناسه‌دان و ئه‌نجامدانی کاره‌کانی ڕۆژانه‌ سوودی لێوه‌رده‌گردرێت. ئه‌م ڕێژه‌یه‌ بۆ ئاژه‌ڵانی به‌رهه‌مهاتوو به‌ شێوازی پیشه‌سازیش بوونی هه‌یه‌. له‌بری هه‌ر پۆندێك خواردنی به‌کاربردوویان، ته‌نیا شتێکی زۆر که‌م له‌وه‌ ده‌بێت بە گۆشتی شیاوی به‌کاربردن. کالۆرییه‌ به‌کاربراوه‌کانی تر، بۆ به‌رهه‌مهێنانی ئه‌ندامه‌کانی تری جه‌سته‌ له‌وانه‌ خوێن، په‌ڕ و موو و … تد، که‌ بۆ خواردنی مرۆڤ به‌کار نابرێن و هه‌روه‌ها سوختوسازی (کرداری سوتاندن لە خانەدا) ژیانیی ئاژه‌ڵ به‌ درێژایی ژیانی پڕ له‌ ده‌رد و ئازار، به‌فیڕۆ ده‌چن. به‌ له‌به‌رچاوگرتنی ئه‌م راستییه‌ هۆی ئه‌وه‌ی که‌ بۆ به‌رهه‌مهێنانی یه‌ك (1) کیلۆ گۆشتی شیاوی خواردنی مه‌ڕومالات، شازده‌ (16) کیلۆگرام گه‌نم پێویسته‌، ئاشکرا ده‌بێت.

له‌به‌ر ئه‌وه‌ی که‌ وڵاتانی پیشه‌سازیی، گه‌نم به‌ وڵاتانی له‌ باری گه‌شه‌سه‌ندندا ده‌ده‌ن و گۆشتی به‌رهه‌مهاتوو له‌وه‌وه‌ ده‌هێننه‌وه‌، جوتیارانێك که‌ له‌ هه‌وڵی به‌رهه‌مهێنانی پێداویستییه‌کانی خۆیاندان له‌ سه‌ر زه‌وییه‌کانیان وه‌ده‌رده‌نرێن. شێوازی به‌کاربراوی ئه‌وان له‌ کشتوزاری گیاخۆراکییه‌کاندا به‌ به‌رهه‌مهێنان و پێگه‌یاندنی پیشه‌سازیی و بێسنووری مه‌ڕوماڵات، جێگه‌ی ده‌گیرێته‌وه‌، که‌ سه‌ره‌رای ئالوده‌کردنی ئاو و هه‌وا، زه‌ویگه‌لێك که‌ ڕۆژانێك به‌پیت بوون، ده‌که‌نه‌ بێکەڵك و ناکشتوکاڵی. ئه‌گه‌ر ئه‌م ڕه‌وته‌ به‌رده‌وام بێت، ئه‌م دونیای په‌ره‌سه‌ندنه‌(!) هه‌رگیز توانای به‌رهه‌مهێنانی خواردنی به‌شی خۆی نابێت و برسیه‌تی جیهانی سه‌دان ملیۆن که‌س له‌ خه‌ڵکی جیهان ده‌گرێته‌وه‌. ڕۆژنامه‌ی گاردیان له‌ ڕاپۆرتێکدا ڕوونی کردووه‌ته‌وه‌، که‌ ته‌نیا یه‌ك رێگه‌چاره‌ ده‌مێنێته‌وه‌: „هه‌نووکه‌ ئاشکرایه‌ که‌ ڕژێمی خواردنی گیایی (Vegan) ته‌نیا وه‌ڵامی مۆڕاڵییە به‌ بەرجەستەترین پرسی دادپه‌وه‌ری کۆمه‌ڵایه‌تیی جیهانی.

راستییه‌کان:

1- ته‌نیا له‌ ده‌وڵه‌ته‌یه‌کگرتووه‌کاندا ساڵانه‌ 110 ملیارد دۆلار خه‌رجی ئاماده‌کردنی خواردنی ئاماده‌ (فاست فود)ی گۆشتی ده‌بێت! ئه‌م پیشه‌سازییه‌ له‌ سه‌رتاسه‌ری جیهاندا به‌ خێرایی له‌ په‌ره‌سه‌ندندایه‌.

2- یه‌ك له‌سه‌ر سێی به‌رهه‌مه‌کانی دانه‌وێله‌ی جیهان له‌ خواردنی مه‌ڕومالاتی گۆشتیدا به‌کار ده‌برێت!

3-زیاتر له‌ 60% گه‌نم و سۆیای به‌رهه‌مهاتوو، هەر ته‌نیا له‌ ده‌وڵه‌ته‌یه‌کگرتووه‌کان بۆ خواردنی مه‌ڕومالات به‌کار ده‌برێت، له‌ کاتێکدا که‌ 840.000.000 ملیۆن مرۆڤی برسی له‌سه‌ر گۆی زه‌وی بوونی هه‌یه‌! ته‌نیا 10% که‌متر له‌ به‌کاربردنی گۆشتی لەلایەن هەر یەك لە ئێمه‌وە, که‌ره‌سته‌ی خواردنی گیایی بۆ تێرکردنی 24.000 هەزار مرۆڤ که‌ ڕۆژانه‌ له‌ برسا ده‌مرن، دابین ده‌کات.

4 – ته‌نیا دوو قاپ که‌متر خواردنی گۆشتی له‌ هه‌فته‌یه‌کدا، یه‌کسانه‌ به‌ پاشه‌که‌وتکردنی بڕه‌ گه‌نمێك، که‌ بۆ تێرکردنی 225.000.000 ملیۆن مرۆڤی برسی له‌ ساڵێکدا به‌سه‌!

5- %36 له‌ پاشه‌که‌وتی گه‌نم بۆ خواردنی مه‌ڕومالات و په‌له‌وه‌ری گۆشتی دابین ده‌کرێت!

ساڵانه‌ لە جیهاندا 30.000.000 ملیۆن کەس له‌ برسا ده‌مرن!

 

ڤیدیۆ کلیپ

 

http://youtube.com/watch?v=qH7LJPRLzZc

 

سه‌رچاوه‌کان:

http://www.goveg.com/worldhunger.asp
http://millionsofmouths.com/blog/nfblog/?

http://millionsofmouths.com/blog/nfblog/